1709, 2021

SOME FEATURES OF THE DEVELOPMENT OF A BUSINESS PLAN FOR SMALL BUSINESSES

Рубрики: Региональные вызовы экономической трансформации и перспективы развития, Экономические науки|

Автор(ы): Asylgul OSPANOVA , Shakhrizoda MUKHSINOVA

In modern market relations, competent planning of the economic activity of entrepreneurial organizations is an important prerequisite for their development, ensuring the effective distribution and consumption of production resources. Business planning, performs a number of important functions in the system of entrepreneurial activity, among which the following are of the greatest importance: 1. Initiation – activation, stimulation and motivation of planned actions, projects and transactions.
2. Forecasting is the foresight and justification of the desired state of the company in the process of analyzing and taking into account a set of factors. 3. Optimization – ensuring the choice of an acceptable and best option for the development of an enterprise in a specific socio-economic environment. 4. Coordination and integration-taking into account the interrelation and interdependence of all structural divisions of companies with their orientation to a single overall result. 5. Management security-providing information about possible risks for the timely adoption of proactive measures to reduce or prevent negative consequences. 6. Ordering — creating a single general order for successful work and responsibility. 7. Control — the ability to quickly track the implementation of the plan, identify errors and possible adjustments to it. 8. Education and training – the favorable impact of samples of rationally planned actions on the behavior of employees and the possibility of teaching them, including on mistakes. 9. Documentation — presentation of actions in a documentary form, which can be proof of successful or erroneous actions of the company’s managers.

When developing business plans, it is necessary to observe the fundamental principles of planning that create prerequisites for the successful operation of an enterprise in a specific economic environment: necessity, continuity, elasticity and flexibility, unity and completeness (consistency), accuracy and detail, efficiency, optimality, communication of management levels, participation, holism (a combination of coordination and integration). A business plan is an important control element in the production management system. The business plan acts as a tool for attracting investment, and the basis of intra-company planning. The sequence of drawing up and the principles of detailing a business plan for different companies and projects do not coincide. However, there is an internal logic of the business plan structure and generally recognized principles of its development.

A business plan is a document that describes all the main aspects of a future enterprise, analyzes all the problems that it may face, and also defines ways to solve these problems. Therefore, a properly drawn up business plan, ultimately, answers the question: is it worth investing money in this business at all and will it bring income that will pay off all the costs of effort and money?

Business plans are usually made for the following reasons: — for external use; — for internal use. This business plan is constantly used as a management tool.

First of all, a business plan is a system that represents a set of interrelated elements, principles, functions, criteria, organizational, legal, financial and economic means. The starting point for its formation is the definition and structuring of the goals that should be achieved as a result of functioning.

The main task of creating and putting into operation such a system at the enterprise is the implementation of the structural restructuring of the enterprise in accordance with the needs of the market. To solve this main task, a certain sequence of subtasks is implemented, such as: — preventing the bankruptcy of the enterprise and its social consequences; — carrying out rehabilitation measures;- liquidation of an unpromising and not having real opportunities to restore the solvency of the enterprise.

The central function of modern enterprise management is planning and its modern element is business planning. Business planning as a management function has a significant impact on both the quality of management of an industrial enterprise and the quality of its investment activity. The main subjects of economic activity are economic entities, which can be investors, as well as enterprises interested in attracting capital for the reconstruction of existing production facilities or the construction of new ones.

The interaction of economic entities is the central link of economic activity. Optimization of such interaction will help to increase the trust of partners and reduce the risks of projects.

The prolonged transition from socialist forms of economic management to market ones, the lack of proper state control over the reform processes and the practical absence of independent control of the commercial activities of economic entities widely used abroad were the reasons for the slowdown in the integration of Russia and Uzbekistan into the world economic community. To a certain extent, this is also the reason for the loss of confidence on the part of partners of modern enterprises in economic activities in the economic justifications of business projects of Russian and Uzbek organizations. Another reason, which, in our opinion, is due to the distrust of potential partners in business plans, is the combination of negative aspects in the organization of the domestic system of assistance in the preparation of business projects. Therefore, as the main problem that needs to be worked on in the field of business planning at an industrial enterprise, it is necessary to highlight the further development of the theoretical and methodological apparatus designed to ensure the reliability and transparency of information at all stages of its formation and movement.

A business plan is used as the main management document used in the current activities of a modern enterprise. The business plan is an integral element of enterprise management and includes the supporting and functional parts. The supporting part of the management consists of subsystems of organizational, methodological and regulatory support. The functional part of the management combines the functions of crisis management. It is a complex of economic and organizational methods that provide diagnostics of the financial condition of the enterprise, control and timely prevention of approaching crisis situations, financial recovery and overcoming the state of insolvency.

The main tasks of the process of diagnosing crisis situations and the state of bankruptcy:- analysis of the financial condition of the enterprise and the forecast of its condition for the upcoming period; — timely detection of the causes of the main factors contributing to the development of crisis situations; — monitoring of the external and internal environment of the enterprise and the forecast of its development; — detection of previously unnoticeable signs of the future well-being of the enterprise.

World practice shows that these tasks can be solved if the following conditions are met: 1. Establishing stable, uniform and reliable commercial relationships, rights and obligations for all economic entities in the situation of insolvency of the enterprise; 2. Providing debtors who fulfill their obligations with the opportunity to resume activities; 3. Introduction of security measures in case of bankruptcy and economic downturn; 4. Creation of a system of measures for business revival; 5. Creating a mechanism for regulating financial affairs for debtors who fulfill their obligations in order to improve their firms without curtailing business; 6. Creating legal and commercial systems to encourage the work of reliable partners and form an acceptable procedure for resolving financial disputes; 7. Protecting legal and administrative structures from the possibility of accelerating the process of collapse of enterprises, planting disputes and lawsuits; 8.Preserving promising enterprises with financial difficulties, in cases where it is possible and economically feasible; 9. Creation of such mechanisms that will represent and reliably protect the interests of all participants in the system, anti-crisis management in the event of liquidation of bankrupt enterprises and allow fair distribution of the debtor’s assets.

Thus, the management system should be protective in nature and be aimed at supporting an enterprise that has at least some chances of survival and adaptation to the needs of the market.

1709, 2021

CONCEPTS AND MODELS OF SMALL BUSINESS DEVELOPMENT

Рубрики: Региональные вызовы экономической трансформации и перспективы развития, Экономические науки|

Автор(ы): Maria ALEKSEEVA, Shakhrizoda MUKHSINOVA

In economic thought, it is possible to distinguish various concepts that form and develop the theory of entrepreneurship. Although the surge of researchers ‘ interest in small business occurred in the 1970s, nevertheless, in earlier works, scientists outlined the features of the structural sectors of entrepreneurship. The study of the literature devoted to this problem allows us to identify six major areas of its research:

  • the importance of small business and its specific role in economic development;
  • the influence of the external environment on the development of small business;
  • personal characteristics of the entrepreneur (individual approach);
  • in the context of the theory of utility and rational behavior of an individual in the labor market;
  • the influence of culture on the formation of entrepreneurial orientation in society;
  • -in the context of the theory of organization and efficiency of production scales.

Since entrepreneurship is a multidimensional phenomenon in the life of our society, these areas contain different approaches. Thus, the ideas of J. Schumpeter played an important role in highlighting the first direction of work [20,1]. He was one of the first to place the figure of an entrepreneur — an economic entity whose functions differ both from the role of a capitalist and a worker at the center of his theoretical system. J. Schumpeter noted that an entrepreneur initially does not have capital and does not sell his labor, but has initiative, the quality of a leader, the ability to take risks. Thanks to such an institution as credit, it mobilizes the factors of production and, having received them at its disposal, carries out innovative activities — implements the achievements of technological progress, finds new needs, sales markets, forms of labor organization, etc. [1-10].

The main part of scientists working in the framework of the theory of entrepreneurship belongs to the adherents of the contextual approach, since they consider entrepreneurship as a response to certain external conditions in a country. At the same time, researchers use various terms to describe a set of conditions that

stimulate or restrain its development, such as “conditions for the development of entrepreneurship”, “prerequisites for the development of entrepreneurship”, “entrepreneurial environment”, “business environment”, among which the concept of “entrepreneurial environment” has found the most frequent application. According to J. Kovin and D. Slevin, this concept is defined in terms of force and elements, which are too many to combine into one specific model [11-20]. The main conclusion reached by all scientists working in this direction can be formulated as follows: economic growth creates conditions that promote entrepreneurship, and economic stagnation, on the contrary, restricts market incentives and reduces the level of capital accumulation. At the same time, the process of economic globalization contributes to the reduction of national barriers and has a positive impact on the global movement of capital. According to the model of A. Minguzzi and R. Passaro the external environment plays a decisive role in increasing the competitiveness of a small enterprise [19-20]. Entrepreneurial success is largely determined by the ability to implement various opportunities of the created business on the market in a timely manner. In particular, he must be able to benefit from the network of relations between the enterprise and the market. A pronounced tendency of an entrepreneur to learn should help him to react quickly and adapt to possible changes in the external environment.

According to the model of T. Meng, T. Lau, K. Chan, an entrepreneur must perform three tasks to increase the competitiveness of an enterprise. The first task of an entrepreneur is to recognize competitive opportunities, for the implementation of which he is obliged to maximize such abilities as identifying opportunities, establishing communication and a common vision. The second task is to form a team at the enterprise that unites employees who are able to work smoothly, introduce innovations and create a positive reputation. The ability to establish connections, organize and a common vision should help the entrepreneur in this. The third task is to ensure the functioning of the enterprise. Thus, clearly defined goals and activities contribute to achieving long-term competitiveness. Focusing on taking a strong position in the market requires the introduction of strategic planning. However, the process of strategic planning is unthinkable without the entrepreneurial ability to think strategically. The authors of the model consider the entrepreneurial abilities and competitiveness of small businesses in the relationship. In their opinion, an entrepreneur is obliged to monitor opportunities, be able to identify and use them. It should be added that with the growth of the size of the enterprise, the management of competitiveness becomes more complicated. At certain stages of the enterprise’s life cycle, the company’s competitiveness policy may also be different. Therefore, in this approach, the external environment plays an important role in the development of small business. Taking into account the fact that environmental factors are diverse, they can affect both individually and in combination. Under these conditions, only competitive enterprises are able to survive and function effectively in the market, in the natural environment of entrepreneurship.

Various conceptual approaches contribute to the development of theory, which, in turn, serves as the basis for the development of practical models. In the world practice, there are several models of the development of small enterprises. Models of the business climate, economic downturn and income growth of the population are built

taking into account the influence of environmental factors on the formation and development of private entrepreneurship. Countries with developed, developing and transition economies are characterized by different socio-economic conditions. Depending on these conditions and the priority directions of state economic policy, the levels and dynamics of small business development differ in these groups of countries. In accordance with this provision, the business climate model explains the emergence of small enterprises by a combination of factors such as a flexible employment policy, low costs for production factors, preferential local taxation, support from the authorities, etc.

The business climate model is a kind of special conditions purposefully created for the successful development of a certain type of entrepreneurial activity in a particular branch (sector) of the economy or in the national economy as a whole. It is obvious that the model assumes the construction of institutional entities in the form of foreign trade zones, entrepreneurial zones, technology parks, business incubators.

The success of various institutional formations in the development of small business has influenced their spread in the countries of Asia and Africa, where there are more than 200 zones of externally oriented manufacturing industry, which is 84% of the total number of such zones around the world. There are five special economic zones in China, about 50 open cities, dozens of free trade areas, the development of new equipment and high technologies, the development of tourism, where the bulk of competitive goods are produced.

Foreign trade zones are limited areas of the national territory, within which a preferential regime of economic, including foreign economic, activities is established in comparison with the general one. In other words, it is a trade or trade and production zone, which, while remaining part of the national territory, is considered from the point of view of the customs, budget, tax and financial regime as being located outside the state border, a whole system of benefits for small enterprises, operates within it[12-16]. Entrepreneurial zones have emerged as a type of manifestation of regional policy aimed at reviving small and medium-sized businesses in depressed areas, mainly urban, by providing entrepreneurs with greater freedom of activity and significant financial benefits. Three principles are implemented in these zones: deregulation, de-fiscalization and de-bureaucratization. The main conditions for their formation are: location in depressed areas of large cities with the highest unemployment rate; validity period from 7 to 20 years. The zones fulfill the task of solving internal economic problems by relying on local capital and labor.

Technology parks are an effective form of integration of science and production, a place for the deployment of innovative activities and the creation of venture firms engaged in the development of new technologies. The tasks of technoparks include:
– support of modern technological promising projects and programs;-selection of promising projects from the point of view of their significance for the region;-creation of internal infrastructure that allows implementing the idea;-providing comprehensive assistance in the field of marketing and management;-international consulting and attracting investment through the creation of a venture fund.

1709, 2021

ЯНГИ ЎЗБЕКИСТОН ШАРОИТИДА АЁЛЛАР ТАДБИРКОРЛИГИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ МАСАЛАЛАРИ ВА УНИНГ МАМЛАКАТ ТАРАҚҚИЁТИДАГИ ЎРНИ

Рубрики: Региональные вызовы экономической трансформации и перспективы развития, Экономические науки|

Автор(ы): Дилбар АХМЕДОВА

Маълумки, тарихий тараққиёт давомида Ўзбекистон жаҳоннинг ривожланган давлатлари қатори ўз миллий қиёфасида, яъни ижтимоий ҳаётнинг барча соҳаларида халқимизнинг миллий менталитетига хос бўлган ижобий анъаналар ва қадриятларни сақлаб қолган ҳолда майдонга чиқди. Бу давр жамиятимизда аёлларни улуғлаш, давлат томонидан уларни сиёсий, иқтисодий, ҳуқуқий ва маънавий манфаатларини ҳимоя қилишнинг негизи сифатида тарих зарварақларида ёрқин из қолдирди.

Янги Ўзбекистон шароитида хотин-қизларни ижтимоий-сиёсий, иқтисодий ва маданий ҳаётга жалб этишни миллий демократик тараққиёт талаблари даражасига кўтариш учун муҳим сиёсий ва илмий-фундаментал аҳамиятга эга фармон ва фармойишлар қабул қилинди [2-6]. Бинобарин, аёллар

тадбиркорлигини қўллаб-қувватлаш бўйича олиб борилаётган изчил саъй-ҳаракатлар опа-сингилларимизнинг ижтимоий фаоллигини оширишга, турмуш фаровонлигини юксалтиришга имкон яратмоқда. Муҳтарам Президентимизнинг Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисига Мурожаатномасида хотин-қизлар масалалари билан шуғулланишнинг янги босқичи, янгича ёндашуви, янги тизими бўйича муҳим таклифлар илгари сурилган эди [7-10]. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан 2021 йил 5 март куни имзоланган “Хотин-қизларни қўллаб-қувватлаш, уларнинг жамият ҳаётидаги фаол иштирокини таъминлаш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Қарор мамлакатимиз хотин-қизлари учун барча қулай шароитларни яратиш борасидаги ишларнинг мантиқий давоми бўлди. Мазкур Қарор билан Республика хотин-қизлар жамоатчилик кенгаши ташкил этилиб, Кенгашга:

– хотин-қизларни ижтимоий-сиёсий фаоллигини ошириш, уларни қўллаб-қувватлашга доир ислоҳотларнинг мазмун-моҳияти ва аҳамиятини аҳоли ўртасида кенг тарғиб қилиш;

– хотин-қизларнинг таълим ва касбий кўникмалар олишлари, муносиб иш топишларига ҳар томонлама кўмаклашиш, тадбиркорлигини қўллаб-қувватлаш;

– иқтидорли ёш хотин-қизларни аниқлаш ва уларнинг қобилиятларини тўғри йўналтириш, турар жойга муҳтож хотин-қизларни уй-жой билан таъминлаш, турмуш ва меҳнат шароитларини яхшилаш борасида тизимли чора-тадбирларни белгилаш;

– оммавий ахборот воситалари хотин-қизлар учун қулай, бугунги кунда талаб юқори бўлган тадбиркорликнинг замонавий турлари ҳамда уларнинг афзалликлари тўғрисида ижтимоий роликлар тайёрлаши ва намойиш этилишини таъминлаш;

– тадбиркорлик орқали юқори натижаларга эришаётган хотин-қизларнинг ижобий тажрибаларини кенг оммалаштириш;

– маҳаллаларда хотин-қизларнинг бизнес ғояларини аниқлаш ва юқори самарали тадбиркорлик лойиҳаларини молиявий қўллаб-қувватлаш бўйича ишлар самарадорлигини ошириш;

– “Аёллар дафтари” билан изчил ва манзилли ишлаш, мутасадди ташкилотлар, секторлар томонидан хотин-қизларнинг муаммоларини ўз вақтида бартараф этилиши устидан жамоатчилик назоратини амалга ошириш каби бир қатор вазифалар белгиланди [11-16].

Илмий таҳлиллар асосида шуни қайд этиш лозимки, инсон ҳуқуқлари ғоялари қанчалик илгарилаб борса, аёл ҳуқуқлари ҳам шунчалик долзарб тус олади. Инсон ҳуқуқларининг вужудга келиши ва тараққий этиши, шунингдек инсон ва давлат ўртасидаги энг муҳим жиҳат ҳисобланган аёл ҳуқуқларига бўлган муносабат жамиятнинг маънавий ҳолатини белгилайди.

Таъкидлаш жоизки, бугунги кунда мамлакатимиз аҳолисининг 17 миллиондан зиёдини хотин-қизлар ташкил қиляпти. Президентимиз Ш.Мирзиёев таъкидлаганларидек, “Ҳаётимизнинг файзу фариштаси бўлган мунис оналаримиз, меҳрибон опа-сингилларимизга муносиб меҳнат ва турмуш

шароитини яратиб бериш, уларни рози қилиш – барча даражадаги раҳбарларнинг нафақат хизмат вазифаси, балки, энг аввало, инсоний бурчидир”.

Ҳозирги кунда тадбиркорлик фаолиятини йўлга қўйиш истагини билдирган ҳамда “Аёллар дафтари”га киритилган хотин-қизларнинг бизнес лойиҳалари ишлаб чиқилиб, кредитлар ажратилди. Жумладан, 2020 йилда 5,5 минг нафар аёлнинг кичик бизнес лойиҳалари учун имтиёзли кредитлар асосида 102 млрд сўм маблағ ажратилиб, хотин-қизлар учун 4 364 та янги иш ўрни яратилган.

Хотин-қизлар тадбиркорлигини ривожлантириш учун яратилган шарт-шароитлар тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасига юборилган парламент сўрови натижалари ҳақида берилган маълумотнома асосида тадбиркорлик қилиш истаги бўлган хотин-қизларни аниқлаш, уларнинг тадбиркорлик йўналишида молиявий саводхонлигини ошириш, уларга кредитлар ажратиш каби йўналишларда маҳаллалар кесимида тарғибот ишларини янада кучайтириш, амалга оширилаётган ишлар самарадорлиги масаласини ҳар чоракда қўшма мажлисларда муҳокама қилиб бориш; маҳаллаларда хотин-қизларнинг бизнес ғояларини аниқлаш ва юқори самарали тадбиркорлик лойиҳаларини молиявий қўллаб-қувватлаш бўйича ишлар самарадорлигини ошириш; тадбиркорлик фаолиятини энди бошлаётган тадбиркор хотин-қизлар билан мунтазам равишда учрашувлар ўтказиб, уларни қийнаб келаётган муаммоларни ҳал этиш чораларини кўриш белгилаб берилди.

Мустақил Республикамизда аёлларнинг энг биринчи вазифаси соғлом авлодни вояга етказиш, оқила уй бекаси бўлиш, шунингдек бу масъулиятлардан воз кечмаган ҳолда, ижтимоий ҳаётда ўз ўринларини топишлари учун ҳам шароит яратилган.

Ҳозирги кунда хотин-қизларимизнинг жамиятдаги ролини оширишга, уларни қўллаб-қувватлашга алоҳида эътибор қаратилаётгани натижасида ижтимоий муносабатларда ҳам, қонунчиликда ҳам жуда катта ўзгаришлар рўй бермоқда.

Ўзбек оилалари ўзининг миллий менталитетини сақлаган ҳолда, шарқона одобларга қатъий риоя қилган ҳолда, давлат ва жамият бошқарув ишларида ўз фаоллигини намоён қилиши лозим. Бунинг учун мамлакатимизда гендер тенгликнинг ҳуқуқий, амалий механизмлари ишлаб чиқилган.

1709, 2021

ХОРИЖИЙ ДАВЛАТЛАР ЁШЛАР ТАШКИЛОТЛАРИДА ХОДИМЛАРНИ БОШҚАРИШНИНГ ЗАМОНАВИЙ ЁНДОШУВЛАРИ

Рубрики: Региональные вызовы экономической трансформации и перспективы развития, Экономические науки|

Автор(ы): Адхамжон УСМОНОВ

Жаҳон мамлакатларида ходимларни бошқариш жараёни барча давлат ва нодавлат корхоналари қатори ёшлар ташкилотларида ҳам долзарб аҳамият касб этмоқда. Чунки малакали ходимларга муносиб ҳақ тўламаслик ва мотивация қилмаслик натижасида ташкилотда ушлаб туриш имконияти йўқолади. Шу сабабли бугунги кунда ходимларни бошқарув жараёнига менежерлар томонидан алоҳида эътибор қаратилмоқда. Хорижий давлатлар ёшлар ташкилотларида ходимларни бошқариш жараёнини тадқиқ қилишда АҚШ, Япония, Франция, Япония, Буюк Британия ва Германия Федератив Республикаларининг ўзига хос тажрибаларини ўрганиш мақсадга мувофиқ деб ҳисоблаймиз.

Жумладан, АҚШда ёшлар ташкилотлари тижорат ва нотижорат ташкилот сифатида фаолият юритади. Улар бирор бир давлат тузилмасига кирмайди ва ёшлар сиёсатини олиб боришда ўз фаолият доирасини мустақил равишда белгилайди. Кўплаб ёшлар ташкилотлари скаут, сиёсий ва диний ҳаракатлар сифатида ўзларининг алоҳида мафкураларига эга[1. 68-69].

АҚШда ҳозирги кунда 64 та йирик нодавлат тижорат ва нотижорат ташкилотлари мавжуд бўлиб, улар ҳам ўз навбатида фаолият йўналишларидан келиб чиқиб ҳудудий ва маҳаллий филиалларига эга. Жумладан, Америка Болалар скаутлари (Boy Scouts of America‎) 87 та, АҚШ Қизлар скаутлари (Girl Scouts of the USA‎) 26 та, 4-H ва бошқаларни санаб ўтиш мумкин[2]. Улар ичида энг йириги, ўзининг 6,5 миллион аъзосига эга 4-H ёшлар ташкилотидир. Ушбу ташкилот инглиз тилида 4 та “H” ҳарфи билан бошланувчи head-бош, heart-юрак, hands-қўллар ва health-соғлик сўзларининг бош ҳарфидан ташкил топган.
4-H ҳукумат томонидан қўллаб-қувватланиб, ҳар бир штат ва ҳудудда Land-grant университетлари тизими орқали бошқариладиган федерал ҳукумат дастурлари мавжуд. Ташкилотнинг таъсисчиси АҚШ Қишлоқ хўжалиги вазирлиги

ҳисобланади. Асосий мақсади Ёшларни ривожлантириш соҳасини қўллаб-қувватлаш орқали ёшларнинг ўз қобилиятларини рўёбга чиқаришга кўмаклашишдан иборат[3].

Ушбу ташкилотнинг молиялаштириш манбалари АҚШ Қишлоқ хўжалиги вазирлиги томонидан ажратиладиган субсидия ва грант маблағлари ҳисобига шакллантирилади. Шунингдек, хайрия акциялари, ёшларнинг ўқув ва дам олиш дастурларидан тушган маблағлар эвазига иқтисодий жиҳатдан таъминланиб боради. Ушбу ташкилотда асосий ходимларига қўйиладиган талаблар ёшлар билан ишлаш кўникмасига эга, ёшларни севувчи ва уларга ғамхўрлик қилишга қодир бўлган профессионал малакага эга бўлиш керак.

Шунингдек, АҚШда ёшлар ташкилотида фаолият юритувчи ва кўплаб корхоналардаги ходимларга ҳақ тўлаш ва мотивация тизими қуйидагича амалга оширилади:

  1. Ходимга ишлаган соатлари учун ҳақ тўланиб, ишини тўлиқ бажарганлиги муҳим эмас;
  2. Агар иш ҳақи минимал бўлса, улар қонун билан тартибга солинади;
  3. Агар ходимларга иш ҳақини тўлаш ўртача даражада бўлса, компания ушбу географик минтақадаги бошқа компаниялар ходимлари олган иш ҳақидан кам бўлмаслигини таъминлаши керак;
  4. Иш ҳақи даражаси, биринчи навбатда, ходимнинг малакасига ва ушбу ҳудудда яшаш учун харид қобилияти даражасига боғлиқ;
  5. Ходимларни аттестациядан ўтказиш ҳар йили амалга оширилади. Агар ходим ўз ишини яхши бажарса, даромаднинг ўсиши ҳар йили кузатилади. Бошлиқ ўз қўл остидаги ходимларининг фаолият натижалари юзасидан ойликни ошириш тўғрисидаги қарорни қабул қилувчи ваколатли раҳбарга юборади;
  6. Одатда ходимларнинг иш ҳақи ўта махфий (фақат иш берувчига ва ходимнинг ўзига маълум бўлиши меҳнат шартномасида кўрсатилган), асосан индивидуал берилади;
  7. Бонуслар фақат компания раҳбариятига тўланади. Бундай тизим жуда қулай – ходимлар ўзларининг ишларига ижобий таъсир кўрсатадиган лавозимга кўтарилишга интилишади. Лавозимда ўсиш учун эса соҳага оид турли тренингларда ўз маҳоратларини оширишлари керак бўлади.
  8. Аксарият Америка компанияларидаги иш ҳақи Америка ходимларини бошқариш тизимининг камчиликлари билан боғлиқ бўлиши мумкин. Тўлов иш ҳажмига боғлиқ эмас, шунинг учун у ходимларнинг иш фаолиятини заифлаштиради. Шунга қарамай, АҚШда иш ҳақи ошиши мумкин, аммо деярли умуман пасаймайди[4].

Тадқиқот объекти нуқтаи назаридан ёндошадиган бўлсак, Японияда Ёшлар ташкилотлари миллий кенгаши мавжуд бўлиб, ушбу Кенгаш
1951 йилда уюшган ёшлар ҳаракатини қўллаб-қувватлаш ва ёшлар ташкилотлари ўртасида ҳамкорликни ривожлантириш мақсадида ташкил этилган. Кенгаш Япониянинг умуммиллий ёшлар ташкилотлари фаолиятини мувофиқлаштириб, унинг таркибида 24 та ёшлар ташкилоти мавжуд. Шунингдек, Японияда ёшлар ўртасида жиноятчилик ва ҳуқуқбузарликни олдини олиш, ёшларни баркамол авлод бўлиб етишишлари учун шароит яратиш ва соғлигини муҳофаза қилиш

мақсадида Ёшлар марказлари ташкил этилган. Ушбу марказлар кўнгиллилар ҳисобига шакллантирилиб, асосан ўқувчиларнинг мактабдан қайтишлари ва тунги вақтларда полиция билан ҳамкорликда жамоатчилик назоратини олиб боришда ўз фаолиятини намоён этади[1. 71].

Мамлакатда Миллий таълим, спорт ва ёшлар вазирлиги фаолият юритиб келмоқда. Қайд этиш лозимки, француз ёшларининг хорижий давлатларда ишлаши ва малака оширишини таъминлаш мазкур вазирликнинг устувор вазифалари қаторида туради. Вазирлик веб сайтида махсус портал мавжуд бўлиб, ёшларни хорижий давлатларга кафолатланган ишларга жойлашишларида, ўқишга ва ҳатто волонтёрлик учун кетишларига кўмаклашади.

Франция Халқаро бирдамлик ва таълим ёшлар ассоциацияси француз ёшларининг хорижий мамлакатлардаги тенгқурлари билан ҳамкорлигини йўлга қўйиш, уларнинг касбий кўникма ошириш, ўзаро маданий ва таълим алмашинувини ташкил қилиш, йигит-қизларнинг профессионал малакасини ошириш, уларнинг турли давлатлар ҳақидаги тасаввурларини бойитишга йўналтирилган фаолият билан шуғулланади.

Буюк Британияда Ёшлар билан ишлаш вазирлиги мавжуд бўлиб,
2000 йилдан бошлаб Таълим вазирлиги билан ҳамкорликда Болалар ва ёшлар ишлари вазирликлари қўмитаси ташкил қилинган. Ушбу қўмита Бирлашган қиролликдаги ёшлар сиёсатини амалга оширилишини мувофиқлаштиради. Лекин 2013 йилдан бошлаб ёшлар сиёсати ва стратегияси билан ишлаш ваколати Британия Вазирлар Маҳкамаси (Cabinet Office)га ўтказилган. Бунинг асосий сабаби ёшлар билан ишлаш самарадорлигини ошириш ва ёшлар секторини қўллаб-қувватлаб, ёшларга оид давлат сиёсати ва давлат дастурларини ишлаб чиқиш ҳамда таъсирчанлигини оширишдан иборат бўлган[5].

Шунингдек, Буюк Британияда “Бирлашган қироллик ёшлари” (“UK Youth”) йирик хайрия ташкилоти мавжуд бўлиб, 39 та ҳудудий ассоциацияларига эга. Ташкилотнинг молиявий манбалари хайрия маблағлари ва давлат томонидан ажратиладиган грант, субсидия ва ижтимоий ажратмалар ҳисобига шакллантирилади. Ташкилотнинг асосий фаолияти ёшлар дастурларини ишлаб чиқиш, ёшларни ҳаётда ўз ўрни ва позицияларига эга бўлишлари ҳамда ёшлар секторини мустаҳкамланиши учун зарур чора-тадбирларни амалга оширишдан иборат[6].

Германияда Оила, қариялар, аёллар ва ёшлар бўйича федерал вазирлик мавжуд бўлиб, ушбу ташкилот ёшларга оид давлат сиёсатини мувофиқлаштиради. Вазирлик Европанинг ёшлар дастурларини ишлаб чиқиш ва амалга оширишда иштирок этади ва мутахассисларга ёшлар соҳасидаги вазиятни ўрганишга кўрсатма беради ва тегишли илмий лойиҳаларни қўллаб-қувватлайди. Шунингдек, Германия Федерал Ёшлар Кенгаши (Deutscher Bundesjugendring, DBJR) мавжуд бўлиб, 26 та ёшлар ташкилотларини, Германия ерларининг 16 та ёшлар кенгашини ва 5 та аффилланган ташкилотни бирлаштирган. Кенгаш комиссиялар ва ишчи гуруҳларда қатнашади, қонунчиликка оид баёнотлар ва ёшлар тўғрисидаги миллий маърузаларни тайёрлайди. Ёшлар билан ишлаш ва ёшлар сиёсатига оид аниқ масалалар бўйича жамоат идораларини ташкил қилади.

Германия ерларининг 16 та ёшлар кенгаши (Landesjugendringe) минтақавий даражада фаол бўлган ёшлар ташкилотлари бирлашмаларидир. Улар
5 миллиондан ортиқ аъзоларидан иборат бўлган ёшлар ташкилотларидан тузилган. Ушбу бирлашмада маънавият, касаба уюшмалари, гуманитар, ижтимоий, экологик ва анъанавий таълим ривожлантиришга қаратилган ташкилотлар мавжуд[1. 65].

1709, 2021

QUALITY OF SERVICES AS A RESULT OF THE SOPHISTICATION OF THE CATERING TEAM

Рубрики: Региональные вызовы экономической трансформации и перспективы развития, Экономические науки|Метки: , , , , , , , , |

Автор(ы): Habibullo ZIYAVITDINOV

The purpose of research – analysis of service quality, which depends on the professionalism of catering staff. The article presents the characteristics of the five typologies of service in a modern restaurant practice, depending on the technique of personnel and communications. It highlighted the relevance of the work with the customer reviews to improve loyalty and credibility to the company.

 

 

The era of the employer has been replaced by the era of the worker. The atmosphere of the enterprise depends on the staff. Nowadays, going to a restaurant is not just an excuse to eat, but an emotional experience. Guests are waiting for shows, impressions, entertainment. Every detail is important — from the words of the waiter to the serving of the dishes. It is necessary to offer people not only quality food, but also food for thought and pleasure, then they will return to this enterprise. For the guest, the criterion for the quality of services in a catering enterprise is the degree of his satisfaction. High quality service is a set of necessary properties and characteristics of services that can meet or exceed the expectations of consumers.

Catering facilities to provide guests with services for the production, sale and consumption of a specific organization of the range of products in combination with the organization of leisure activities provided by qualified personnel in order to profit. To provide consumers with the choice in the assortment policy of the company is extracted as basic and additional services.

Basic service processes include:

– production (preparation of food and drinks);

– trade (sale of ready-to-eat meals and drinks);

– service (serving guests by waiters).

When organizing catering services, business processes in production and the efficient use of raw materials are fundamental. When maintaining accounting and control over these types of activities, an inventory is relevant, which can be planned (monthly) and unscheduled (for selected groups of raw materials, products and semi-finished products). The key conditions for this event are:

– correct data on taking inventory and error-free timely entry of data into the accounting system;

– analysis of the results of the inventory with the obligatory introduction of decisions on fines and necessary checks on sample items / flow charts;

– identifying the reasons for the surplus, which is just as important as identifying the reasons for the shortages (underinvestment in dishes, non-compliance with the requirements of technological maps).

The main purpose of the inventory is to control how efficiently the business procedures established at the production site work, whether the reporting is carried out with high quality, whether the flow charts for dishes and semi-finished products are correctly drawn up, to what extent the percentage of losses during processing of raw materials are correctly entered in the cards of semi-finished products.

Analysis of the inventory results is the ideal and most convenient opportunity to check and control the required numbers, allowing you to make the required changes if a discrepancy is detected.

Traditional additional services are:

– provision of newspapers and magazines;

– sale of branded souvenirs and tableware;

– animation programs for children, children’s menu;

– organization of musical events;

– organization of culinary training programs;

– ordering food and drinks with you or delivery.

Depending on the concept of the establishment, the list of services can be expanded.

The strengths of the enterprise can be the interior, the only Russian stove in the city, a special welcome of guests in the Welcome-zone, efficient serving of cocktails, an open kitchen, unique cooking technologies, as well as location, parking, proximity to cinemas or theaters. One of the significant advantages is the tour of popular chefs with master classes and signature cuisine.

Among the weaknesses that bring disappointment to consumers, one can note – the location of the catering enterprise outside the main flow of buyers of the shopping center, poor parking or its absence, inconvenient entrance, lack of windows, ignorance of the hospitality market in a given city.

Opportunities and threats are external factors for a catering enterprise, which depend on management decisions and the specifics of doing business. Opportunities include the growing popularity of a healthy lifestyle, holding various mass events such as the Olympics, football championships.

The potential of such significant events includes the opening of new transport interchanges, sports facilities, recreation areas, improvement of parks and squares, which may surround a particular catering enterprise. Among the threats in which you have to do business, there are economic sanctions, tax increases, problems from competitors who can open a chain restaurant near the enterprise, road repairs, change of tenant. All this information is needed to determine the appropriate concept.

An excellent marketing ploy can be a memorable facade, for example, in the form of graffiti or decorated with garlands, which attracts the attention of consumers — people will stop, take photos and post them on social networks, which will eventually lead to the spread of information about the company through word of mouth. In this aspect, it is important to correctly arrange the area near the enterprise, as this can become the choice of this enterprise from the side of those who are looking for a place to meet with friends, a festive banquet or just explore a new place nearby.

The main task of the company’s staff is to meet the expectations of guests, as this is the way to their satisfaction. In this regard, the requirements of management for the behavior and work of personnel are based on the expectations of guests, and the actual form and content of the standards are the criteria for the quality of services. These are guidelines within which a personal approach is only welcome.

An indicator of loyalty will always be the desire of the guest to return again and advise his friends and acquaintances to come to this restaurant. From the point of view of guests, the following list of service quality indicators is highlighted:

  • availability of services and efficiency in servicing;
  • the friendliness of the staff;
    • communication skills of the staff;
    • neat and tidy appearance of the staff;
    • the competence of the personnel;
    • availability of the necessary information;
    • the quality and range of food and drinks;
    • the responsiveness of the staff;
    • understanding the individual needs of guests;
    • effective interaction of employees;
    • stability of the quality of services;
    • service safety;
    • the comfort of the premises;
    • cleanliness and composition of premises;
    • cleanliness and condition of equipment, inventory and accessories.

Most of the expectations are directed directly at the behavior of the staff interacting with guests: friendliness, competence and understanding, personal approach. Employees at all levels need to understand the importance of providing high quality guest services. This is what makes the service bright, memorable, and helps to win the loyalty of consumers.

According to the manner of behavior of the staff in relation to guests, five typologies of service are distinguished: «refrigerator», «conveyor», «zoo», «quality service», «moment of truth», the characteristics of which are presented in Table 1. This classification is based on two factors:

– the technique of working with the guest, taking into account the observance of the sequence and efficiency of the operations performed;

– communication and the ability to find a common language with the guest.

Table 1 — Service typologies

Tipes Characteristic
Refrigerator With such service, there is no attention to the guest. Service technology is not followed. The staff non-verbally informs guests that they don’t care.
Conveyor The work is done technically. There is no goodwill in dealing with guests.
Zoo The staff are friendly, but the work is chaotic. Service standards are hardly adhered to, as in most cases they are not. In such a situation, the guest, as it were, hears from the staff: «We are trying, although we ourselves do not know what we are doing.»
Quality service The staff complies with the requirements for work, shows a personal approach to guests. this service meets the expectations of the guests.

 

Moment of truth The staff does more than the guests expect. Therefore, many of them consider it necessary to share their positive experience with others, and they themselves become regular customers of this institution. If reality has exceeded expectations, loyalty is formed.

Every year, reviews are becoming an increasingly significant factor in the promotion of products and services of a catering company. According to a large-scale study by BrightLocal, the top three in terms of reviews are representatives
of HoReCa – restaurants, bars and hotels. It is about them that Internet users leave comments on the Web most often. There is a logical explanation for this — their density in the city is high and people visit them more often than companies of a different profile. It has been established that the consumer is ready to trust food companies that have at least 40 reviews.

You need to constantly work with guest reviews:

  • to answer incoming questions;
  • to respond to comments and negativity;
  • motivate to write.

This is an interactive opportunity for users to share their experiences, get feedback or reliable information from consumers of the catering company.

If a representative of a catering company takes part in such discussions, this additionally stimulates users to comment and ask questions, increases trust in the brand, and has an adequate assessment. It is necessary to publish the recommendations of bloggers and opinion leaders.

Reviews and honest reviews on their pages are always conducive to discussions. Users will definitely join the discussion and share their impressions. Thus, working with reviews will influence the loyalty of guests and expand the customer base of the catering company. In this direction, the task is to form a qualitatively different format of relations. Working with reviews requires staff to:

– certain independence,

– initiative,

– focus on results.

Of course, the hardest part is working with people. It is important to explain, inspire, give an incentive to come back to this food enterprise. The rest is mechanics. Currently in priority:

– flexibility;

– business approach;

– creativity.

Rebuilding is always difficult. Catering businesses are still in the process of transformation in terms of the relationship between staff and guests in the process of providing them with services and providing the appropriate service. But what is in reality gives restaurateurs the incentive to move forward — and that is the presence of thriving restaurants in the hospitality market that are performing well.

There are thousands of successfully operating public catering enterprises in Uzbekistan, the names of the owners of which will not tell the general public, the same

applies to the majority of chefs — as a rule, they are working people, it is easier for them to create their own culinary masterpieces than to maintain an Instagram page. But, nevertheless, if a restaurateur or chef is known to a certain extent, one should use this for the benefit of the business of the given catering enterprise. In this aspect, any ways to increase the number of guests and the average bill in a restaurant are good.

A personal brand is a collection of the best qualities that identify a person, distinguish her from others and help develop a related business. The main components of a personal brand are recognition, professionalism and trust. In the restaurant business, they all need to work together.

The main advantage that the bearer of a personal brand gets is the ability to create excitement around his own establishment, to clog the hall for any events, regardless of their concept. But two more conditions are necessary for this:

  1. Excellent cuisine;
  2. Excellent service.

Professionalism automatically stems from recognition. For most people in Uzbekistan, a visit to a restaurant is still a festive event, so a restaurateur’s personal brand is very important.

If you look at the pages of any public restaurateur on Instagram or Facebook, you can see a large number of subscribers, likes, views. When you become a public restaurateur, you unwittingly become a hostage to your own personal brand. For this, it is created. Therefore, you need to use this and monetize your publicity:

– use your restaurants as a platform for organizing a gastronomic evening;

– holding a master class on the preparation of signature and signature dishes;

– to organize the birthday of the catering company with the invitation of regular clientele and media representatives to this event, which contributes to the formation of a personal brand in the service of their own business in order to satisfy the request of the restaurant manager: “Chef, write on your Instagram about a gastronomic dinner, please. We still have half of the tables not sold.”

An active exchange of experience between Uzbek and foreign chefs and bartenders should find the implementation of ideas. Guests are increasingly drawn to live communication. Community table, Shef table — all these areas are currently actively developing. People are increasingly interested in what and how they cook what they eat, they want to communicate more with chefs. This is a consequence of responsible consumption.

The kitchen is becoming more open to guests, which, in turn, requires professionalism from the staff in order to achieve the result — the quality of services that consumers of catering services so expect.

1709, 2021

КАМБАҒАЛЛИК МУАММОСИ ВА УНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ

Рубрики: Региональные вызовы экономической трансформации и перспективы развития, Экономические науки|Метки: , , |

Автор(ы): Муҳаммаджон ҒАНИЕВ

Мазкур мақолада Камбағаллик тушунчаси, камбағаллик муаммоси ва унинг ўзига хос хусусиятлари ёритилади.

 

 

Бугунги кунда камбағаллик муаммоси умумбашарий ҳодиса сифатида дунёдаги барча давлатларда учрайди. Замонавий дунёда камбағаллик феномени кенг тарқалган бўлиб, Африка давлатлари аҳолисининг 44,6 фоизи, Лотин Америкасида 55 фоиз ва Осиёда 33,5 фоиз аҳоли камбағал ҳолатда ҳаёт кечиради. Камбағалликнинг бундай таҳликали динамикаси нафақат иқтисодий балки ижтимоий ва сиёсий муаммоларни келтириб чиқаради [1]. Мамлакатлар иқтисодий тараққиётидаги тафовутдан келиб чиқиб камбағаллик ҳар хил бўлиб, нисбий мазмунга эга бўлади.

Қашшоқлашиш, камбағаллашиш муаммосини олдини олиш, аҳоли бандлигини таъминлаш, уларнинг тадбиркорликка оид интилишларини рағбатлантириш иқтисодий ислоҳотларни рўёбга чиқаришнинг муҳим калити

ҳисобланадики пировардида аҳоли фаровонлиги яхшилана боради. Шу ўринда таъкидлаш керакки, аҳоли даромадлардаги тенгсизлик бозор тизимининг белгиси бўлар экан, бу тизимда камбағалларнинг бўлиши объектив ҳодисадир. Шу сабабли камбағалликни тугатиб бўлмайди, лекин унинг миқёси қисқариши мумкин. Боиси камбағаллик миллатнинг соғлиғи, меҳнатга лаёқати ва илмий салоҳиятига путур етказади. Шунингдек, унинг оқибати натижасида давлат бюджетининг пасайиши ва сиёсий жараёнларнинг кескинлашишига сабаб бўлади.

Мамлакатимизда камбағаллик муаммосининг кескинлигини 2020 йил 25 январда Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М. Мирзиёевнинг Олий мажлисга Мурожаатномасида илк бор маълум қилди. Хусусан Мурожаатномада ҳудудларда, айниқса, қишлоқларда аҳолининг аксарият қисми етарли даромад манбаига эга эмаслиги, ҳисоб-китобларга кўра, улар таҳминан 12–15 фоизни ташкил этиши таъкидланди. Бу ўринда гап кичкина рақамлар эмас, балки аҳолимизнинг 4–5 миллионлик вакиллари ҳақида бормоқда. Шу боис мамлакатимизда иқтисодий ислоҳотларнинг пировард мақсади камбағалликни қисқартириш ва аҳоли фаровонлигини оширишдир. Иқтисодий таҳлилларга кўра камбағалликни ойлик ёки нафақа миқдорини кўпайтириш, кредит бериш билан қисқартириб бўлмайди. Ушбу стратегик мақсадларга ҳамма учун тенг имконият яратадиган юқори иқтисодий ўсишга эришиш, боқимандаликни тугатиш ҳамда кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ривожлантириш орқали эришилади.  Бугунги кунда Ўзбекистондаги ислоҳотлар “Инсон манфаатлари ҳар нарсадан устун” тамойилига асосланган бўлиб, бу тамойил Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг 2030 йилгача бўлган даврда Барқарор ривожланиш дастурининг “ҳеч кимни ортда қолдирмаслик” тамойили билан ҳамоҳангдир. Расмий статистика маълумотларига кўра, Ўзбекистонда камбағалликка қарши курашда сезиларли ютуқларга эришилди. Хусусан камбағаллик даражаси 2000 йилдан бери икки баробарга камайиб, 2000 йилдаги 28% дан 2019 йилда 11% га тушди. Шу билан бирга ҳудудий тенгсизлик сақланиб қолмоқда ва ҳатто йилдан-йилга ошиб бормоқда [2]. Мамлакатимизда 2020 йил ҳукумат томонидан киритилган қатъий карантин чораларидан сўнг барча хўжалик юритувчи субъектларнинг ярми пандемиянинг дастлабки босқичида ўз фаолиятини вақтинчалик тўҳтатди. Ялпи ички маҳсулот прогноз қилинган 5,7 фоизли иқтисодий ўсиш 1,6 фоизга тушиб кетди. Ташқи савдо, инвестициялар ва пул ўтказмалари ҳажми сезиларли даражада камайди. Буларнинг бари иқтисодиётга ва, айниқса, аҳолининг камбағал қатламига салбий таъсир кўрсатди. Аҳоли жон бошига тўғри келадиган даромаднинг ўсиши барқарор бўлиб қолгани билан, ҳисоб-китобларга кўра, аҳолининг 1,3 фоизи ёки 448 минг нафар инсон [3] инқироз туфайли камбағаллик домига тушди. Камбағаллик тушунчасига иқтисодий адабиётларда жуда кўп тавсифлар берилган. Хусусан, Халқаро ташкилотлар томонидан ҳам камбағаллик тушунчасига таърифлар берилган ҳамда бу ёндашувлар муайян хусусиятга эга. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти (БМТ) томонидан камбағаллик категориясига қуйидагича қараш мавжуд. “Камбағаллик бу танлов ва имкониятларни етишмаслиги ва инсонлар қадр-қимматини поймол қилиниши бўлиб, инсонларни жамиятдаги ижтимоий-иқтисодий муносабатларда иштирок

этишдаги имконият ҳамда қобилиятининг етишмаслигини англатади. Бу дегани, оила учун белгиланган миқдорда озиқ-овқат ва кийим-кечак йўқлиги, ўқиш учун мактаб ёки поликлиниканинг мавжуд эмаслиги, озиқ-овқат етиштириш учун ернинг, пул топиш учун ишлашнинг ва кредит олишга зарур шароитнинг яратилмаганидир. Шунингдек, одамлар, уй хўжаликлари ва бошқа иқтисодий субъектлар хавфсизлиги таъминланмаганлиги, ноқулай санитария шароитида яшашини англатади” [4]. Бу таърифда камбағалликнинг иқтисодий, ижтимоий ва сиёсий турларига алоҳида эътибор қаратилганлигини кўришимиз мумкин. Инсон жамиятдаги барча сиёсий жараёнларда фаол иштирокчи бўлиши, бунинг учун дастлабки зарурий моддий неьматлар билан таъминланиши, билим олиши ва турли касалликларда даволаниши керак бўлади. Бунда иш ўринга эга бўлиш, бизнесни юритишда кредит олиш механизмларини яратилганлигига жиддий қаралади. Бирлашган миллатлар ташкилоти 1992 йилнинг 12 декабрида А-RES-47-196-сонли резолюция қабул қилиб, ҳар йили 17 октябрни “Халқаро қашшоқликка қарши кураш куни”, деб эълон қилган.

Жаҳон банки томонидан ҳам камбағаллик муаммосини қисқартириш муҳим йўналишлардан бири бўлиб, камбағаллик категорияси қуйидагича изоҳланади. “Камбағаллик – кўп ўлчамга эга бўлиб, инсонларни аниқ даромадларга эга бўлмаслигидир. Бу кам даромадга эга инсонларни яшаш учун зарур бўлган асосий товар ва хизматларни етарли даражада сотиб ололмаслиги, шунингдек, соғлиқни сақлаш ва таълимнинг ёмонлиги, тоза сув ва санитария шароитининг ёмонлашиб бориши, хавфсизликни етарли эмаслигини билдиради [4].” Бу таърифнинг муҳим жиҳати шундаки, камбағалликнинг сабаби сифатида етарлича бўлмаган даромадларга эътибор берилади. Аҳоли даромадларини камлиги ёки умуман йўқлиги тирикчилик воситаларини сотиб ололмаслигини келтириб чиқаради. Етарлича овқатланмаслик эса касаллик ҳамда камбағалликка йўл очади. Бугунги кунда ҳар икки халқаро ташкилот ўз олдига турли дунёвий муаммоларни хусусан, жаҳонда камбағалликни қисқартиришга алоҳида эътибор бермоқда.

Юқорида билдирилган фикрлар ўз хусусиятига бўлиб, бизнинг фикримизча, қамбағаллик бу – бозор иқтисодиёти шароитида ўзгарувчан даромадлар тенгсизлиги ва бошқа ижтимоий, иқтисодий, тиббий ва демографик жараёнлар билан боғланган муносабатларнинг маҳсули бўлиб, инсонларнинг минимал истеъмоли учун зарур неъматларнинг етарли бўлмаслигидир. Қашшоқлик эса узоқ давом этган камбағалликнинг натижаси бўлиб, инсоннинг ҳаёт кечириши учун зарур бўлган даромад ва ресурсларни харид қилиш имкониятининг йўқлигини билдиради. Албатта, камбағаллик категорияси орқали ифодаланадиган ижтимоий муносабатларни инсоннинг қобилиятлари ва уларнинг иқтисодий ҳаётда ишга солинишидан ташқарида тасаввур қилиш мумкин эмас. Мамлакатимиз қишлоқ жойларида камбағалликни камайтириш, аҳоли бандлигини таъминлашда томорқа хўжалиги муҳим ўрин тутади. Аҳолига уруғлик ва кўчат етказиб бериш, хизматлар кўрсатиш бўйича 244 та “Томорқа хизмати” корхонаси фаолияти йўлга қўйилди. Томорқада янги лойиҳаларни амалга ошириш учун давлат бюджетидан 350 млрд сўм ажратилди. Кейинги йилларда республикамизнинг кўплаб туманларида томорқадан самарали

фойдаланиб аҳоли бандлиги ва шахсий манфаатдорликка эришишда юқори натижаларга эришмоқдалар. Мисол учун Асака, Олтинкўл, Наманган, Уйчи, Ангор, Жарқўрғон, Китоб, Тайлоқ, Самарқанд, Янгийўл, Зангиота, Олтиариқ, Қува каби туманлардаги аксарият томорқаларда 2–3 марта ҳосил олиниб, битта оила 8–10 сотихли экин майдонидан ўртача 50–60 миллион сўм, баъзилар эса
100 миллион сўм даромад қиляпти. Демак, “Темир дафтар”га киритилган оилаларни томорқадан фойдаланишларини қўллаб-қувватлаш уларни камбағалликдан чиқаришга имкон беради. Мамлакатимизда иш билан банд бўлмаганларни ижтимоий ҳимоя қилиш билан бирга, меҳнат бозорини бошқаришда кейинги икки йил ичида давлатнинг фаоллиги сезиларли даражада ортмоқда. Бу аввало, фуқароларнинг меҳнат ва тадбиркорлик ташаббусларини қўллаб-қувватлаш ва рағбатлантириш, иш билан таъминланиш соҳасида ижтимоий кафолатлар бериш ва мажбурий меҳнатга батамом барҳам беришда кўзга ташланади. Хусусан, мамлакатимизда 2020 йилдан бошлаб “Ҳар бир ёшга бир гектар” лойиҳаси амалиётга тадбиқ этила бошланди. Мазкур лойиҳа ёшлар ўртасида ишсизликни олдини олиш, аҳоли камбағаллигини камайтиришга қаратилган бўлиб, лойиҳа доирасида 25 минг гектардан зиёд ер майдонлари ёшларга ажратилди. Кейинги йилларда давлатимиз раҳбарининг айнан ишсизлик муаммосини ҳал этишга қаратилган чора-тадбирлари бу борада қатор ижобий натижалар бермоқда.

1409, 2021

НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ОСУЩЕСТВЛЕНИЯ ПРАВ ПОТРЕБИТЕЛЕЙ

Рубрики: Актуальные проблемы гуманитарных наук, Юридические науки|Метки: , , , , , |

Автор(ы): Джахонгир БАБАЕВ

Защита прав и интересов потребителей в процессе производства и оказания услуг имеет первостепенное значение. Потребитель при приобретении товара, не имеет никакой информации о качестве и условии хранения товара. Отсутствие информации о состоянии продукции создает дисбаланс прав участников рыночных отношений, что приводит к нарушению прав и интересов потребителя.

Защита прав потребителей — одна из самых актуальных проблем в контексте рыночных отношений. Несмотря на создание правовой базы, гарантирующей права и интересы потребителей, все еще имеют место случаи продажи некачественных товаров, оказания некачественных услуг. Одна из причин этого заключается в том, что потребители недостаточно осведомлены о своих правах. Поэтому важно, чтобы потребитель был осведомлен о своих правах, предоставленными ему законом, и мог без их реализовывать.

Осуществление права потребителя способами, установленными законом, предотвращает нарушение его права и дает ожидаемый эффект в соответствии с этим правилом. Исходя из этой ситуации, в статье анализируются методы и инструменты реализации прав потребителей, способы их применения и их роль в защите прав потребителей.

 

 

Истеъмолчи мақомига эга бўлар экан ҳар бир жисмоний шахс ўзининг шахсий истеъмолини қаноатлантиришга оид турли муносабатларга киришади. Бу муносабатларда эса у муайян ҳуқуқларга эга бўлади. Мазкур ҳуқуқларни амалга ошириш эса истеъмолчидан қонунчиликда белгиланган қоидалар, тартиблар ва таомиллар асосида ҳаракатланишни ва шу орқали ҳуқуқларни ҳимоя қилишни тақозо этади.

Умумий қоидага кўра, истеъмолчилар ўзларига тегишли ҳуқуқларини ўз хоҳиш-иродасига биноан амалга оширадилар. Бу ўз навбатида уларнинг субъектив ҳуқуқларини тўлиқ равишда амалга оширишлари ёки амалга оширмасликлари, шунингдек ўзининг субъектив ҳуқуқларидан воз кечиш, бошқа шахсга ўтказиш, бериб юбориш, истеъмолчиларнинг ўзлари томонидан ёки улар вакил қилган ваколатли шахс томонидан амалга оширишлари мумкинлиги намоён бўлади. Масалан, истеъмолчи сотиб олган товаридан ўз ихтиёрига кўра фойдаланиши, эгалик қилиши ва уни тасарруф этиши мумкин, яъни ҳадя қилиши ёки ушбу товардан текинга вақтинча фойдаланаётган шахснинг фойдасига воз кечиши мумкин. Аммо, ушбу субъектив ҳуқуқларнинг амалга оширилиши қонун доирасидан чиқиб кетмаслиги керак.

Фуқароларнинг истеъмолчилик ҳуқуқларини амалга оширишлари деганда, уларга қонун ёки шартнома орқали берилган истеъмолчи сифатидаги ҳуқуқлари назарда тутилади. Бир сўз билан, истеъмолчилик ҳуқуқини амалга ошириш – давлатнинг истеъмолчига кафолатлаган юридик эркинликдан амалда фойдаланишидир.

Истеъмолчи ўзининг истеъмолчилик ҳуқуқини амалга оширар экан, авваламбор, бу ҳуқуқларни амалга ошириш юзасидан қонун ҳужжатларида белгиланган шартлар ва талабларга риоя этиши керак бўлади. ФКнинг 9-моддасига мувофиқ, истеъмолчи — фуқаронинг фуқаролик ҳуқуқларини амалга ошириши бошқа шахсларнинг ҳуқуқларини ҳамда қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузмаслиги шарт. Фуқаролик-ҳуқуқий муносабат иштирокчиларининг ҳалол, оқилона ва адолат билан ҳаракат қилиши назарда тутилади.

ФКнинг мазкур нормаси асосида шундай хулосага келиш мумкинки, гарчи «истеъмолчи манфаатлари устувор» саналсада, «истеъмолчи доимо ҳақ» қоидаси мавжуд бўлсада, истеъмолчи ҳам фуқаролик-ҳуқуқий муносабатнинг бошқа субъектлари қатори умуммажбурий талабларга риоя этиши ва ўзи иштирок этаётган фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларнинг иккинчи томони – ишлаб чиқарувчи, сотувчи ва ижрочининг шартномада белгиланган ёки қонун ҳужжатларида ифодаланган ҳуқуқларини ва ўзга қонуний манфаатларини бузмаслиги талаб этилади. Бунда, истеъмолчига қонун ҳужжатларида унга берилган имтиёзлардан нотўғри фойдаланмаслик талаби қўйилади. Масалан, барча учун бир хил шартлар асосида тузиш таклиф этилаётган шартномани истеъмолчи ўзи учун алоҳида имтиёзларни киритиб тузишни талаб этиши истеъмолчининг ўз ҳуқуқларини амалга оширишга нисбатан қонун ҳужжатларида белгиланган талабларга риоя этмаслиги бўлиб ҳисобланади ва бундай талабни сотувчи ёки ижрочи бажармасликка ҳақли.

Маълумки, фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларда иштирокчилар ҳаракатига нисбатан ҳалоллик, оқилоналик ва адолат талаблари қўйилади ҳамда иштирокчиларнинг ҳаракатларини қонун ҳужжатлари ёки шартнома асосида баҳолашнинг имкони бўлмаса, айнан шу мезонлар орқали баҳолаш мумкин бўлади.

Демак, истеъмолчи ўз ҳуқуқларини талаб этаётганида ана шу тамойилларни эсдан чиқармаслиги лозим. Албатта мазкур мезонлар нисбий характерга эга бўлиб, ҳар доим ҳам кўзланган натижани бермайди. Лекин, томонларнинг далилларида тенглик вужудга келганда низолар шу тамойиллар асосида ҳал этилиши мумкин. Истеъмолчи иштирок этаётган муносабатларда унинг ҳаракатидаги ҳалоллик, оқилоналик ва адолат товар ҳақини тўлашда, буюртманинг айнанлигини тан олишда, кейинчалик хизмат турини ўзгартириш ва унинг ҳақини тўлашдан бўйин товламасликда, оғзаки тузилаётган битимларда ўз мажбуриятларида собит туришида намоён бўлади.

ФК 9-моддасининг 4-қисмига мувофиқ, фуқаролар ва юридик шахслар ўз ҳуқуқларини амалга оширишда жамиятнинг маънавий тамойиллари ва ахлоқий нормаларини ҳурмат қилишлари, тадбиркорлар эса – иш одоби қоидаларига ҳам риоя этишлари керак. Ушбу талаблар гарчи умумий мазмун касб этсада, истеъмолчининг ҳуқуқларини амалга ошириши билан боғлиқ ҳолатларда ҳам аҳамиятга эга бўлади. Ҳар қандай ҳолатда ҳам истеъмолчи жамиятнинг маънавий тамойиллар ва ахлоқ нормалари доирасидаги ўз талабларини ишлаб чиқарувчи, сотувчи ёки ижрочига нисбатан қўя олади. Истеъмолчининг ахлоқ қоидаларига зид талаблари ишлаб чиқарувчи, сотувчи ва ижрочи томонидан бажарилиши шарт эмас. Албатта истеъмолчи томонидан қўйилаётган талабларнинг жамиятнинг маънавий тамойиллар ва ахлоқ қоидаларига мослиги масаласини аниқлаш асосида унинг ўз ҳуқуқини амалга оширишни талаб этиши тўғри ёки нотўғрилигига баҳо бериши мумкин бўлади.

Фуқаролар ва юридик шахслар ўз ҳуқуқларини амалга оширишда ушбу шартларга риоя этмасалар, суд уларга тегишли ҳуқуқни ҳимоя этишни рад этиши мумкин (ФК 9-моддасининг 6-қисми).

Истеъмолчилар ҳуқуқларини амалга оширишнинг усуллари ФКда аниқ қилиб ажратиб кўрсатилмаган. Лекин фуқаролик ҳуқуқи назарияси ва умумий тамойилларидан келиб чиқиб, истеъмолчи ҳуқуқларини амалга оши-ришнинг фуқаролик-ҳуқуқий усулларига қуйидагиларни киритиш мумкин:

  1. Истеъмолчи ҳуқуқларини бевосита истеъмолчининг ўзи томонидан амалга оширилиши;
  2. Истеъмолчининг ўз ҳуқуқларини вакиллари орқали амалга ошириши;
  3. Бегона шахснинг топшириқсиз ҳаракати орқали амалга оширилиши[1];
  4. Истеъмолчи ҳуқуқларининг жамоат бирлашмалари томонидан амалга оширилиши;
  5. Махсус ваколатга эга бўлган давлат органлари томонидан амалга оширилиши.

Истеъмолчи ҳуқуқларини амалга ошириш ҳақида сўз юритганда аввало шуни гапириш лозимки, фуқаролик ҳуқуқларининг амалга оширилиши учун фуқаро муомала лаёқатига эга бўлиши лозим ҳисобланади. Истеъмолчилик мақомига эга бўлиши учун эса, муомала лаёқатига эга бўлиш талаб этилмайди. Шу муносабат билан истеъмолчининг ўз ҳуқуқларини амалга ошириши ҳар доим ҳам унинг ўзи томонидан содир этилиши мумкин бўлмайди. Лекин, «Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Қонуннинг 1-моддасига мувофиқ, нафақат товарни сотиб олган, балки шу товарни том маънода истеъмол қилган фуқаро ҳам истеъмолчи ҳисоб-ланади. Бу эса, истеъмолчи ҳуқуқини амалга оширишда муомала лаёқатига эга бўлиш талаби зарурий аҳамият касб этмаслигидан далолат беради.

Истеъмолчининг ўз ҳуқуқларини амалга ошириши нафақат унинг учинчи шахслар билан шартнома муносабатларига киришишида намоён бўлади, балки истеъмолчининг ўз ҳуқуқлари бузилганида ҳуқуқларини ҳимоя қилишида ёки ҳуқуқ бузилганда вужудга келадиган талабларни билдиришида кўринади. Масалан, «Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Қонуннинг 18-моддасига мувофиқ, истеъмолчи мақбул сифатли ноозиқ-овқат товарини харид қилган кундан эътиборан ўн кунлик муддат ичида ушбу товарни сотиб олинган жойдаги сотувчидан уни айнан шундай товарга алмаштириб олишга, бундай товар сотувда бўлмаса, пулини қайтариб олишга ҳақли.

Истеъмолчининг ўз ҳуқуқларини вакиллари орқали амалга ошириши, товар истеъмолчига унинг номи шартномада кўрсатилган ва товар ҳужжат-лари истеъмолчининг номига расмийлаштирилган ҳолда содир бўлиши мумкин. Зеро, бошқа ҳолларда ҳар қандай шахс товар чеки, касса чеки ва шартномани кўрсатиб ўзининг истеъмолчи эканлигини исботлаши мумкин.

Шунингдек, оммавий хизмат кўрсатиш, бир тармоқ орқали фуқароларнинг эҳтиёжларини қондиришга қаратилган шартномаларда истеъмолчилар ҳуқуқларини амалга ошириш истеъмолчиларнинг вакиллари орқали амалга оширилади. Бунда бир вақтнинг ўзида айни бир сабаб ёки иш бажарувчи, хизмат кўрсатувчи ёки сотувчининг айбли ҳаракати туфайли бир неча истеъмолчининг ҳуқуқлари бузилади. Масалан, аҳолига энергия таъми-ноти шартномасига биноан иссиқлик энергияси етказиб беришдаги камчи-ликлар оқибатида муайян тармоқдаги кўпчилик истеъмолчиларнинг ҳуқуқлари поймол қилинади. Масалан, Навоий шаҳар истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш жамиятига жорий йил 16 апрелда Навбаҳор тумани “Арабхона” маҳалла фуқаролар йиғинида яшовчи Ҳусниддин Қурбонов ариза билан мурожаат қилди. Мурожаатда якка тартибдаги тадбиркор Ўткир Ҳайитовдан Навоий шаҳрида фаолият юритаётган “Munjal shifer” масъулияти чекланган жамияти ишлаб чиқарган шифер маҳсулотидан 230 тасини 9 миллион 200 минг сўмга сотиб олгани, шифер фойдаланилгандан сўнг яроқсиз ҳолга келиб ёрилиб тушаётганлиги, бу борада сотувчи ва ишлаб чиқарувчиларга мурожаат қилганлиги, аммо муаммо бартараф этилмаганлигини билдирган.

Мурожаат асосида мутахассислар томонидан ўрганиш ишлари олиб борилди ва истеъмолчи ҳуқуқини тиклаш, унга етказилган моддий ва маънавий зарарни ундиришни сўраб Фуқаролик ишлари бўйича Навбаҳор туманлараро судига даъво аризаси киритилган.Суд томонидан даъво аризаси кўриб чиқилиб ва истеъмолчига етказилган моддий ва маънавий зарарни ундириш юзасидан жамият томонидан киритилган даъво аризаси рад этилган.

Навоий шаҳар истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш жамияти томонидан тўпланган ҳужжатлар билан Фуқаролик ишлари бўйича Навоий вилояти судига апелляция тартибда кўриб чиқишни сўраб мурожаат қилган. Фуқаролик ишлари бўйича Навоий вилояти суди тақдим этилган ҳужжатлар асосида иш кўриб чиқиш жараёнида мавжуд ҳолатларга аниқлик киритиш мақсадида ишга тегишли малакали соҳа вакилларини жалб этиб, уларга зарур кўрсатмалар берди.

Жамият ва соҳа вакиллари иштирокида шифер маҳсулотининг сифати лабораториядан ўтказилди, сарфланган харажатларга аниқлик киритилган. 2018 йил 7 август куни бўлиб ўтган Фуқаролик ишлари бўйича Навоий вилояти судида истеъмолчига етказилган моддий ва маънавий зарарлар қўшимча равишда соҳа мутахассислари томонидан тақдим этилган ҳужжатлар билан бирга кўриб чиқилди. Моддий зарар 10 миллион 85 минг сўм, маънавий зарар 500 минг сўм ҳамда Навоий шаҳар истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш жамияти томонидан қилинган 461 минг сўм миқдордаги харажатларни ундириб бериш юзасидан суд қарори қабул қилинган[2].

Бегона шахснинг топшириқсиз ҳаракат қилиши орқали истеъмолчи ҳуқуқларини амалга ошириш, гарчи истеъмолчи билан боғлиқ фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларда анъанавий кўринишда мавжуд бўлмасада, назарий жиҳатдан аҳамият касб этади. Чунки, фуқаролик ҳуқуқларини амалга оширишнинг бу усули фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларда кўплаб учраши мумкин[3]. Гарчи, истеъмолчи ҳуқуқларини амалга оширишнинг мазкур усули амалий томондан реалликка эга эмасдай туюлсада, ФКнинг 826-моддаси қоидаларига таяниб истеъмолчи иштирок этаётган муносабатларида субъектив фуқаролик ҳуқуқларини амалга оширишда бегона шахснинг топшириқсиз ҳаракати орқали истеъмолчи ҳуқуқлари амалга оширилади, деган хулосага келиши мумкин. Масалан, истеъмолчи сотиб олган қаламтароши яроқсизлиги сабабли, ўзи тушунмаган ҳолда уни касса чеки билан ташлаб юборди, дейлик, буни кўриб турган бегона шахс яроқсиз қаламтарошни ва касса чекини олиб, дўкондан қаламтарошни яроқлисига алмаштириб чиқди ва истеъмолчини топиб унга топширди. Бу ҳолатда истеъмолчи ҳуқуқи истеъмолчининг топшириғисиз айнан бегона шахснинг ҳаракати туфайли амалга оширилди. Гарчи, бу мисол қатъий реалликка эга бўлмасада, бегона шахснинг топшириқсиз ҳаракати орқали истеъмолчининг ҳуқуқларини амалга ошириш мумкинлигидан далолат беради.

«Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Қонуннинг 30-моддасига биноан, истеъмолчилар ўз ҳуқуқлари ва манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида ихтиёрий равишда истеъмолчилар бирлашмаларини тузишлари мумкин.

Истеъмолчилар жамоат бирлашмалари истеъмолчи ҳуқуқларини амалга ошириш ва ҳимоя қилишнинг ташкилий-ҳуқуқий шаклини белгилайди ва бу борада умумий муштарак вазифаларни амалга оширади. Бундай ташкилий-ҳуқуқий фаолиятга мисол сифатида, истеъмолчилар ҳуқуқлари бузилганда уларнинг бузилган ҳуқуқларини тиклаш юзасидан чора-тадбирлар кўришини келтириб ўтиш мумкин.

Республикамизда истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва истеъмолчи ҳуқуқларини амалга оширишга кўмаклашиш бир қатор давлат органлари томонидан олиб борилади. «Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Қонуннинг 23-моддасига мувофиқ, давлат истеъмолчиларнинг товар (иш, хизмат) сотиб олиш ва ундан фойдаланиш чоғидаги ҳуқуқлари ҳамда қонун билан қўриқланадиган манфаатлари ҳимоя қилинишини кафолатлайди.

Истеъмолчиларнинг ҳуқуқлари давлат томонидан ҳимоя қилинишини давлат ҳокимияти ва бошқаруви органлари, шунингдек судлар таъминлайдилар. Бунда истеъмолчи ҳуқуқлари ҳимояси маъмурий тартибда ваколатли давлат органлари томонидан амалга оширилишига йўл қўйилади[4]. Зеро истеъмолчининг субъектив ҳуқуқини амалга ошириш ва бунинг учун тегишли усулларни қўллаш имконияти қонунчилик томонидан тақдим этилади[5].

Гарчи «Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Қонуннинг 24-моддасида истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилишда маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг ваколатлари санаб ўтилган бўлсада, ҳозирги кунга қадар маҳаллий ҳокимият органлари томонидан ушбу соҳада берилган ваколатлар доирасида муаяйан фаол ҳаракатлар амалга оширилмасдан қолмоқда. Чунки, мазкур органлар фаолиятини тартибга солувчи қонун ҳужжатларида маҳаллий ҳокимият органларининг истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилишга доир ваколатлари ўз аксини топмаган ҳамда вазифаси сифатида белгиланмаган. Шунинг учун ҳам амалиётда, маҳаллий ҳокимият органлари томонидан истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш масалаларига бепарволик кайфияти билан қараш ҳоллари кузатилмоқда. Шу пайтгача маҳаллий ҳокимият органлари томонидан аҳолининг номуайян доираси ҳуқуқларини ҳимоя қилиб судга мурожаат қилиш ҳоллари мавжуд эмас[7].

Айрим мутахассисларннинг фикрича, маҳаллий ҳокимият органларининг истеъмолчилар ҳуқуқларини таъминлашдаги масъулиятини ошириш мақсадида “Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонуннинг 24-моддасига, 2-қисми қилиб “маҳаллий ҳокимият органлари истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини таъминлаш учун жавобгардирлар» деб ўзгартириш киритиш зарур[6]. Назаримизда “Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонуннинг 24-моддасига бундай ўзгартириш киритиш маҳаллий ҳокимият органлари фаолиятига бутунлай зид ва уларнинг бу ўрин-даги жавобгарлиги маъмурий-ҳуқуқий меъёр сифатида баҳоланади ҳамда қонунда бундай ҳолатнинг ифодаланиши мақсадга мувофиқ эмас. Аксинча, юқоридан келиб чиқиб, маҳаллий ҳокимият органларининг истеъмолчилар ҳуқуқларини амалга ошириш бўйича ваколатларини уларнинг фаолиятини тартибга солувчи қонунчиликда ҳам ўз ифодасини топишини таъминлаш зарур. Бундай тартиб маҳаллий ҳокимият органларининг истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича масъулиятини оширган бўлар эди.

1409, 2021

THE ESSENCE OF INCLUSIVE APPROACH INTEGRATION INTO LANGUAGE ACQUISITION PROCESSES IN UZBEKISTAN

Рубрики: Педагогические науки, Психология и педагогика: проблемы и решения|Метки: , , , , , |

Автор(ы): Aziza TURSUNOVA

This article provides the basic strategies to better integration of inclusive approach into language acquisition process, highlighting the applicable techniques and practical advice to assist educational representatives in creation of common notion and essence of inclusiveness within classes. It has been found that student-centered approach in any type of learning empowers students’ communication, collaboration and self-reflection skills. Furthermore, the importance of deep approach, that forms inclusiveness, contributes to the development of problem-solving capabilities and ability to categorize the tasks by their complexity, fosters the recruitment process of a graduate. Finally, the article provides some solutions to the issues related to the barriers to establish inclusiveness imposed by the peculiarities of Uzbek learners within their educational environment.

 

 

The integration of inclusiveness into the educational process is a key factor in the development of education sector in developing countries, including Uzbekistan. The echoes of last century’s methodology are represented by a number of approaches, the main focus of which is teaching the masses, which by itself excludes consideration of individual characteristics and aspects of the student’s perception. However, in 1990, under the aegis of UNESCO, the Salamanca Statement and Framework for Action on Special Needs Education has been adopted, which describes the policy of providing the population with quality education, according to which the needs, individual characteristics should be considered and the educational process must be tailored to the needs of each learner. Thus, the “inclusive” approach is a relatively new concept that requires more study and high-quality implementation in the educational system of Uzbekistan.

The interpretation of the term “inclusiveness” implies extensive criteria that characterizes the educational process. The most detailed set of criteria is provided in the Inclusion Index (Booth T., Ainscow M., 2016), and states that inclusiveness allows learners to have greater access to education, motivates them to better and active participation, and directs them to better achievements in education. This article suggests three outstanding approaches of inclusive education and describes a number

of techniques proposed to have potential to contribute to the smooth integration of an inclusive approach in the educational process in the framework of learning a foreign language.

It is essential to mention, that language acquisition classes should be accustomed to student-centeredness and the whole lesson should be designed, so learners interact in pairs and group work, as these settings provide students with the opportunity to practice and exchange their background knowledge and skills. Further students retrieve significant information and mirror the skills of their peers, necessary personally for them. The role of a teacher is to facilitate the lesson, to direct students when required and to provide timely feedback. This way of learning that is called “collaborative” is one of the main features of student-centered approach, as according to some research, learner-centered techniques such as pair work, small group discussions, collaborative activities, and role plays are the main practices associated with student — centeredness (Drotar, 2019).

Another point, related to student-centeredness is the authenticity of materials and topic, as learners should investigate the actual topic that happens in real life occasions. These cases challenge the students to encounter the situation when they will need to apply the skills and knowledge, so the lesson itself must prepare the students to cope with real life issues. It is important to remember that student-centeredness is characterized by the feature when the lesson is aimed at aiding the learners to apply the skills they gained to the real-life context (Doyle, 2011).

Moreover, another very important element of student-centered learning is peer-assessment, when the completed task is provided with a feedback, and every student can comment, discuss within group setting how successful the work has been done. In this way learners enjoy the opportunity to self-reflect, as they could decide how well they did their task and how that effectiveness was reached by their partners. In order to empower student-centeredness, the main figures in the process of learning should be students, who ‘gain insight into the difference between their perception of performance and that of another person’ (Rudland et.al., 2013).

To further discuss the extent of inclusive education it is vital to refer to deep approach in learning. Once deep approach is mentioned, the lesson design should consider smooth complication of tasks, so learners usually start with simple tasks, then they may categorize the information based on gained knowledge. Further, the tasks should be enough complicated by matching and gap-fill activities, that may encourage students to gain new information. Then, should be suggested the task aiming at structuring the content, preferably through authentic materials for further discussions. This progression of task complexity with the contextual implementation of acquired information adapted to social context is one another important feature in deep learning approach (Singh, 2011).

Adding more evidence to the deep approach in learning it is highlighted that the tasks should be aimed at assisting the learners in dealing with real-life situations through problem-solving. The lessons should let students learn about new information and then apply it any case to train problem-solving skills. What is important in this context is that students should be allowed to make mistakes, as later they will reach the correct answer with the assistance of their peers. It is highlighted that the deep approach

is integrated into learning when students gain independence in problem-solving that is the integral part of high-order thinking level (Baeten, Kyndt, Struyven, Dochy, 2010).

Giving the importance to the deep approach in learning low-order thinking skills should be discussed as well, as inclusive approach takes into consideration individual needs of students with comparatively low-order thinking abilities. Within this prism student should be engaged to communicate through the application of WH-questions, as students with high and low critical thinking abilities can participate and make valuable contribution into each other’s learning. It is important to mention that in order to provide deep approach a teacher should keep in mind that in the classroom there maybe also those, who handle low-order thinking assignments (Anjarwati, Chusnul Chotimah, Sa’adah, 2019).

To ensure inclusivity there should be the support by different technical facilities such as visual aids. It is recommended, teachers considered whether any of students handle the information better through variety of communication means: listening, visuals and kinesthetics. Information provided also must be measured, as nowadays there are plenty of learners with poor eye-sight, so they should not be overloaded. Some literature review statements suggest that inclusivity in the classroom is provided when all the participants and learners, even those with some special needs feel comfortable. (Preece, 2019)

Another important aspect of inclusivity that should be considered is some reasonable adjustments to the procedure of lesson plan and assessment tools that are stated in the approved the curricula by stakeholders in educational sphere. Here, teachers should be given some space for adapting the lessons responding particular educational and skills-related needs. It is important to mention, that the objectives of the lesson must stay solid, whereas the design and techniques adaptation should be carried out to let the learners observe their achievements by the end of the class. Some research shows that the measures of inclusivity consider a teacher to be enough flexible and proactive in the provision of multiple means of curricula presentation and assessment modes (Molbæk, 2017).

One more element contributing to inclusivity is the topic selection for Uzbek students, as some topics can be in the list of touchy issues by cultural and traditional means and values. Though, it is recommended to introduce these sensitive topics smoothly, letting the learners get adapted to the real-life issues, outlining that the aim is to provide reasonable argumentation and rational attitude. In this case, when learners get used to experience communication on various subjects it will promote their adaptation skills and once they work both in Uzbekistan and abroad, their cultural identity and customary behavior will not prevent them from quick adaptation and will not affect the level of their motivation. Otherwise the consequences of ‘spontaneity’ and immediate diving into new environments can lead to de-motivation of some students and may be very upsetting to them (Drotar, 2019).

Idea of inclusivity is driven mostly by the attitudes of teachers to every student as if that is the special person with particular wishes and subjective motivation. Teacher should bear in mind is that the his/her role as a teacher is not to teach, tell, give prompt answers to students’ questions, be always there around to help constantly. Teacher should serve the needs of students when witness ‘no-tool battle’ between a student and education, show a reasonably correct direction. As it is highlighted, a teacher should serve rather as a resource, which students may refer only when they need some direction, facilitation and mentoring (Singh, 2011).

1409, 2021

БЎЛАЖАК ЎҚИТУВЧИЛАРНИ ИЖТИМОИЙ-ПЕДАГОГИК ФАОЛИЯТГА ТАЙЁРЛАШДА “ИЖТИМОИЙ ПЕДАГОГИКА” ФАНИНИНГ ЎРНИ

Рубрики: Педагогические науки, Психология и педагогика: проблемы и решения|Метки: , , , , |

Автор(ы): Наргиза МАМАТХАНОВА

Мазкур мақолада олий таълим муассасаларида бўлажак ўқитувчиларни ижтимоий-педагогик фаолиятга тайёрлашда “Ижтимоий педагогика”фанини ўқитилиши, республикада ушбу ўқув адабиётининг нашр ҳолати, уларнинг афзаллик ва камчиликлари таҳлил қилинган. Жумладан, мазкур ўқув адабиётларида ижтимоий-педагогик фаолиятни ташкил этишнинг ўзига хос жиҳатларига урғунинг берилмаганлиги ихтисослик хусусиятларини ўзида акс эттирувчи ўқув манбаини яратиш каби зарурияти асослаб берилган.

 

 

Ўзбекистон Республикаси узлуксиз таълим тизимида “Ижтимоий педагогика” фанининг ўқитилиши йўлга қўйилганлигига ҳали у қадар кўп вақт бўлмаган бўлса-да, бу борада муайян ишлар амалга оширилди. Жумладан, фаннинг умумий моҳиятини очиб берувчи Давлат таълим стандарти, ўқув дастурлари ишлаб чиқилди; ўқув адабиётлари тайёрланди.

М.Қуронов, З.Қурбонниёзоваларнинг муаллифликларида тайёрланган “Ижтимоий педагогика” ўқув қўлланмаси республикада чоп этилган дастлабки ўқув нашри ҳисобланади. Ушбу қўлланма айни вақтда олий таълим муассасаларида талабаларга ижтимоий педагогика асослари, ижтимоий-педагогик фаолият мазмуни, тамойиллари ва ташкилий-технологик элементлари тўғрисидаги билимларни беришда муҳим амалий аҳамият касб этмоқда. Қўлланмада “Ижтимоий педагогика” фанини ўқитишдан кўзланган мақсад, фаннинг предмети, ижтимоий-педагогик фаолиятни ташкил этувчи субъектлар, ижтимоий-педагогик фаолият объектлари, шахснинг шаклланишига таъсир этувчи ижтимоий омиллар, ижтимоий педагогнинг таълим муассасаларидаги ўрни ва роли каби масалаларнинг моҳияти очиб берилган. Бироқ, ушбу ўқув қўлланмада ҳам мактабгача таълим муассасаларида ижтимоий-педагогик фаолиятни ташкил этишнинг ўзига хос жиҳатларига урғунинг берилмаганлиги

ихтисослик хусусиятларини ўзида акс эттирувчи ўқув манбаини яратиш заруриятини кун тартибига олиб чиқмоқда.

Бугунги кунда республика олий таълим муассасаларида “Ижтимоий педагогика” фанини ўқитишда Н.М.Эгамбердиева, А.В.Мудрик томонидан ҳамда М.А.Галагузова таҳрири остида чоп этилган адабиётлар асосий манба бўлиб келмоқда.

Республикамиз олимларидан Н.М.Эгамбердиева томонидан илк бор “Ижтимоий педагогика” номли дарслик нашр эттирилиб, мазкур тушунчага қуйидагича таъриф берилган: “Ижтимоий педагогика – шахснинг ижтимоийлашуви қонуниятларини ўрганиш, жамиятнинг ижтимоий муаммоларини ҳал қилиш мақсадида ижтимоий педагогик фаолиятнинг самарали методларини ва технологияларини ишлаб чиқиш ҳамда уларни қўллашга қаратилган педагогика соҳаси”.

Р.А.Мавлонова ва Н.Ҳ.Воҳидоваларнинг қайд этишича Ижтимоий  педагогика – бу ижтимоий таълим-тарбия фаолиятининг махсус методларига эга педагогиканинг мустақил бўлимидир”.

Сўнгги йилларда нашр эттирилган З.Т.Салиеванинг “Ижтимоий педагогика” номли ўқув қўлланмасида мазкур тушунчанинг қуйидаги умумлашган таърифи таклиф этилган: “Ижтимоий педагогика бола ижтимоийлашуви қонуниятларини ўрганадиган, мутахассисларни ижтимоий тарбия ва таълим усуллари ҳамда технологиялар билан таъминлайдиган фан, деб таъриф берсак, ўринли бўлади”.

А.В.Мудрик томонидан тайёрланиб, ўрта махсус таълим учун мўлжалланган “Основы социальной педагогики” (“Ижтимоий педагогика асослари”) дарслиги кириш ва асосий боблар (4 та боб)дан ташкил топган. Боблар остида ёритилган ҳар бир мавзудан кейин мустақил назорат учун саволлар, ҳар бир боб якунида эса мустақил ишлаш учун адабиётлар рўйхати тақдим этилган. Дарслик мазмунига кўра ижтимоийлаштириш, ижтимоий тарбия моҳияти ва таълим муассасаларида (дарсликда “тарбия муассасалари” тушунчаси қўлланилган)   шахсни ривожлантириш учун шарт-шароитларни яратиш масалаларини ёритишга хизмат қилади. Ундан фойдаланиш жараёнида талабалар шахсни ижтимоийлаштириш омиллари ва ижтимоий тарбия мақсади, вазифалари. омиллари, тамойиллари ҳамда шахс томонидан ижтимоий тажрибани орттириш йўллари тўғрисидаги маълумотларни олиш имкониятига эга бўладилар. Мазкур дарслик ижтимоий-педагогик фаолиятнинг асосий жиҳатларидан умумий тарзда хабардор қилса-да, бироқ, мақсадига кўра мактабгача таълим муассасаларида ижтимоий-педагогик фаолиятни ташкил этиш жараёнининг моҳиятини ёритишга йўналтирилмаган. Бу ўринда шуни ҳам таъкидлаб ўтиш лозимки, дарслик айрим хусусиятларига кўра янги авлод дарсликларини яратишга қўйилган талабларга тўла жавоб бера олмайди. Зеро, замонавий дарсликларда мавзуларнинг баёни тасвирлар билан бойитилиши, таълим олувчини мустақил фикрлаш ва таълим олишга ундовчи элементлар билан бойитилиши (мас., жадваллар, тасвирлар яратиш ёки тестларни ечиш кабилар), таянч тушунчаларнинг моҳияти очиб берилиши (мас., луғатлар ёрдамида) ва албатта, хулосанинг бўлиши мақсадга мувофиқдир.

М.А.Галагузованинг умумий таҳрири остида чоп этилган “Социальная педагогика. Курс лекций” (“Ижтимоий педагогика. Маърузалар курси”) ўқув қўлланмаси олий таълим муассасаларининг талабалари учун мўлжалланган. Қўлланманинг муҳим ютуғи унинг янги авлод дарсликларини яратишга қўйилувчи талабларга мувофиқ яратилганлигидадир. Бу ҳолатни унинг мундарижаси билан танишиш чоғидаёқ англаш мумкин. Ўқув қўлланманинг мундарижаси  кириш сўзи, 21 та маърузани ўз ичига олувчи асосий боблар, таркибига “Ижтимоий педагогика” курсининг дастури ҳамда 100 соатга мўлжалланган ўқув-мавзуий режани олган семинар ва амалий машғулотлар, семинар ва амалий машғулотларнинг режалари, курс ишларининг намунавий мавзулари, курс имтиҳонларининг саволлари, адабиётлар рўйхатидан иборат. Қўлланмада ҳар бир маъруза мавзу баёни, ўз-ўзини назорат учун саволлар ҳамда фойдаланиш учун тавсия этилган адабиётлар рўйхати каби таркибий элементлардан ташкил топган.

Семинар ва амалий машғулотлар режаларини беришда ўзига хос ёндашилганлиги ўқув қўлланмасининг амалий қийматини янада оширган. Мавзулар бўйича режаларни ёритишда самарали методика тавсия этилган бўлиб, унда қуйидагилар акс этади: 1) таянч тушунчаларнинг шарҳи; 2) амалий машғулотларнинг асосий шакллари сифатида тавсия этилган семинарларнинг режалари ёки семинар-баҳслар учун саволлар, муаммоли саволлар; 3) адабиётлар рўйхати; 4) рефератлар учун мавзулар.

Педагогик олий таълим муассасаларида талабаларни ижтимоий-педагогик фаолиятга тайёрлашда В.И.Курбатовнинг умумий таҳрири остида чоп этилган “Социальная работа” (“Ижтимоий иш (фаолият)” номли ўқув қўлланмасидан ҳам самарали фойдаланиш мумкин. Ўқув қўлланмасининг тузилмаси қуйидагилардан таркибий элементларни ўз ичига олади: кириш сўзи, асосий боблар (жами 7 боб), адабиётлар рўйхати, ижтимоий ходимнинг луғат-маълумотномаси. Қўлланманинг асосий ютуғини унда адабиётлар рўйхати умумий тарзда эмас, балки ҳар бир боб учун алоҳида-алоҳида тавсия қилинганлиги, таянч тушунчаларнинг алоҳида ажратиб кўрсатилганлиги ҳамда луғат-маълумотноманинг илова қилинганлиги билан белгилаш мумкин. Бироқ, бу ўринда ўқув қўлланмасининг янги авлод дарсликларига қўйилган талабларга мувофиқ яратилмаганлигини ҳам айтиб ўтиш лозим. Асосий бобларда мавзулар (жами 39 та мавзу) бўйича маълумотларнинг оддий баён усулида берилганлиги; мавзу баёнининг турли расмлар, тасвирлар, схемалар ёки жадваллар билан бойитилмаганлиги; назорат саволларининг илова қилинмаганлиги; шунингдек, талабаларни мустақил ўқишга ундовчи кўрсатмаларнинг қайд қилинмаганлиги эса қўлланманинг талабаларда фан асосларини ўзлаштиришга нисбатан қизиқиш ва ўқиш фаоллигини юзага келтиришдаги имкониятларини сезиларли равишда пасайтиради.

И.П.Подласыйнинг “Педагогика” дарслигида қуйидагича таъриф мавжуд: “Ижтимоий  педагогика ижтимоий муҳитнинг шахсни шакллантиришга ва ижтимоий тарбия муаммоларига таъсири қонуниятларини ўрганувчи фандир.

“Ижтимоий педагогика” фани бўйича нашр этилган ўқув адабиётларининг таҳлили соҳага оид манбаларининг камлиги, аксарият адабиётларнинг рус тилида эканлигини келтириб чиқарди.

Гарчи олий таълим муассасаларида талабаларни ижтимоий-педагогик фаолиятга тайёрлаш йўлида муайян ишлар амалга оширилаётган бўлса-да, бироқ ҳал этилиши лозим бўлган вазифалар ҳам мавжудлигини кўрсатади.

Жумладан, Ўзбекистон Республикасининг ижтимоий ҳаёти, тараққиёт йўналиши ҳамда минтақанинг ўзига хос жиҳатларини инобатга олган ҳолда “Ижтимоий педагогика” фани бўйича замонавий, хусусан, янги авлод дарсликларига қўйилган талабларга тўла жавоб бера оладиган, шунингдек, таълим олувчиларга мустақил таълим олиш имконини берадиган янги авлод дарсликларини яратиш; талабаларни ижтимоий-педагогик фаолиятга тайёрлашда ижтимоий ташкилотлар (ички ишлар органлари, прокуратуралар қошидаги “Вояга етмаганлар билан ишлаш Комиссияси”, соғлиқни сақлаш, физиологик ёки психологик нуқсонга эга болаларни қайта тиклаш, мактабгача таълим, умумий ўрта таълим, ўрта махсус касб-ҳунар таълими ва ахлоқ тузатиш муассасалари, болаларни соғломлаштириш оромгоҳлари) билан ҳамкорликни йўлга қўйиш каби вазифаларни ҳал этиш мақсадга мувофиқ деб ҳисоблаймиз.

1409, 2021

СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ПРОЦЕССА ДИСТАНЦИОННОГО ОБРАЗОВАНИЯ ВО ВРЕМЯ ПАНДЕМИИ «COVID 19» ЧЕРЕЗ СОЗДАНИЕ МНОГОЯЗЫЧНОГО СЛОВАРЯ ПО ГЕОГРАФИЧЕСКИМ ОБЪЕКТАМ УЗБЕКИСТАНА

Рубрики: Педагогические науки, Психология и педагогика: проблемы и решения|Метки: , , , , , |

Автор(ы): Дусмурод ДЖУРАЕВ, Миршод УРАЛОВ

В статье рассматриваются пути и важность совершенствования дистанционного образования в период пандемии «COVID 19» путем создания многоязычного электронного словаря по географическим объектам Узбекистана. В результате внедрения электронного словаря в учебный процесс будет создан дополнительный ресурс для студентов, обучающихся по данной специальности.

 

 

Вместе с изучением историю страны важно помнить об этнографии региона. На сегодняшний день очень актуально создание цифрового этнографического атласа (I-Etnoatlas), который даст подробную информацию о регионах страны, местах паломничества отвечающие требованиям экотуризма, заповедниках, пещерах, водопадах, археологических памятниках, этнографических и культурных образцах (область и династии ремесленников). А для продвижения данного направления нужно регулярно обновлять созданных видеороликов, системных буклетов, разработанных мобильных приложений атласа. Создание

данного словаря особенно актуально во время пандемии «Covid 19», когда основная масса студентов обучаются дистанционно.

Природа Узбекистана представляет своеобразное сочетание равнинного и горного рельефа. Равнины расположены на юго-западе и северо-западе и состоят из плато Устюрт, дельты Амударьи и пустыни Кызылкум. В центральной и юго-западной части этой пустыни имеются довольно крупные горные возвышенности. Горы и предгорья, занимая около трети территории республики, находятся на востоке и юго-востоке, где смыкаются с мощными горными образованиями Кыргызстана и Таджикистана. Высшая точка гор республики — 4643 метра.

Между горами расположены долины и равнины. Наиболее крупная Ферганская. Она простирается более чем на 370 километров. Ширина ее достигает 190 километров. С трех сторон долина окружена горами и только с запада открыта.

Без сомнения, цифровой I-Etnoatlas Узбекистана, видеоклипы, слайды, брошюры и другие материалы будут воспитывать молодое поколение страны в духе патриотизма, любви к Родине, уважение к истории, материальной культуре и почитание к природе. При решении данной проблемы производится систематизация информации о местах отправления культа, заповедниках, пещерах, водопадах, археологических памятниках, этнографической, материальной и нематериальной культуре (ремесленничество, ремесленные династии), отвечающей требованиям экотуризма, идентификации регионов, разработке системы маршрутизации туров.

Цифровой проект I-Etnoatlas Узбекистана направлен на удовлетворение не только потребностей республики Узбекистан, Центральной Азии, стран СНГ, но и иностранных туристов, интересующихся архитектурным наследием Узбекистана, проблемами всего населения страны.

При изучении данной проблемы производятся исследования следующих направлений:

  • классификация основных наций, народов, наций, этнографических групп в Республике Узбекистан;
  • изучение региональных особенностей, богатой материальной и нематериальной культуры, традиций и праздников, характерных для разных исторических и этнографических регионов республики, для иностранных и отечественных туристов с целью продвижения туристического потенциала в Узбекистане;
  • создание цифровых карт и дорожных знаков, отражающих этнографический атлас Узбекистана;
  • разработка серии буклетных альбомов, посвященных национальным ценностям, семейным, календарным, традиционным национальным и религиозным праздникам узбекского народа;
  • широкое распространение культуры и традиций узбеков в республиканских и зарубежных средствах массовой информации и социальных сетях;
  • подготовка видеороликов «Ценности узбекского народа», «Культура и традиции народов Узбекистана», демонстрирующие тенденции этнотуризма для иностранных туристов;
  • в сотрудничестве с зарубежными университетами (Католический университет Лувена, Университет Бельгии и Университет Чибу, Япония) проведение презентаций для туристических компаний и организаций о потенциале этнотуризма Узбекистана, его основные тенденции и перспективы развития;
  • разработать словарь туристических и этнографических терминов на английском-русском-узбекском языках.При изучении данной проблемы решаются такие задачи, как:
    • систематизируются территориальные особенности различных историко-этнографических регионов республики, богатая материальная и нематериальная культура, традиции и праздники;
    • классифицируются этнографические группы наций, народов, наций в республике;
    • определяется потенциал этнотуризма, его основные тенденции и перспективы развития;
    • будет создан этнографический атлас Узбекистана «I-Etnoatlas».

    Исходя из вышеизложенного, важно разработать научный комплекс мер по сохранению, рациональному использованию и восстановлению природных ресурсов и естественной окружающей среды, в том числе видового разнообразия флоры и фауны, богатства недр, чистоты вод, лесов и атмосферы Узбекистана и в том числе всей Земли. Охрана природы имеет экономическое, историческое, социальное и государственное значение.

1409, 2021

CHAQIRIQQACHA HARBIY TAʼLIM OʻQITUVCHILARDA KASBIY KOMPETENTLIGINI SHAKLLANTIRISHNING NAZARIY-METODIK ASOSLARI

Рубрики: Педагогические науки, Психология и педагогика: проблемы и решения|Метки: , , , , , , , |

Автор(ы): Jamshid NAZAROV

Hozirgi kunda o’quvchi-yoshlar harbiy ta’lim sirlari hamda ajdodlar tomonidan to’plangan saboqlar, urf-odat, milliy-ma’naviy qadriyatlar va hayotiy tajriba asosida jamiyatda o’zining munosib o’rnini egallashi, bilim salohiyati va dunyoqarashining shakllanishida chaqiriqqacha harbiy ta’lim o’qituvchisi, uning kasbiy kompetentligini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi.

 

 

Pedagogikada “kompetentlik” – bu talabaningshaxsiy va ijtimoiy ahamiyatga ega kasbiy faoliyatni amalga oshirilishi uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalaming egallanishi hamda ularning kasbiy faoliyatda qo‘llay olishi bilan ifodalanadi. Pedagogika oliy ta’lim muassasalarida ta’limning har bir bosqichi uchun ta’lim bloklari va o‘quv fanlari darajasida tayanch kompetentlik aniqlanadi [1-3].

Tayanch kompetentlik tartibini belgilashda kasbiy pedagogik ta’limning asosiy maqsadlariga muvofiq ijtimoiy hamda shaxsiy tajribaning mohiyati,ijtimoiy jamiyatda kasbiy faoliyatni tashkil etish jarayonida hayotiy kasb etadi. Ushbu nuqtai nazardan

tayanch kompetentlik: yaxlit – mazmunli, ijtimoiy-madaniy, o‘quv-bilish, axborot olish, kommunikativ, ijtimoiy faoliyatli, shaxsning o‘z-o‘zini takomillashtirish turlariga bo‘linadi [2-4].

Ushbu nuqtai nazardan tayanch kompetentlik: yaxlit — mazmunli, ijtimoiy-madaniy, o‘quv-bilish, axborot olish, kommunikativ, ijtimoiy faoliyatli, shaxsning o‘z-o‘zini takomillashtirish turlariga bo‘linadi. Chaqiriqqacha harbiy taʼlim o‘qituvchisining kasbiy shakllanishi quyidagi tarzda namoyon bo‘ladi: pedagogik tizim, jarayon va natija [2-3].

Ijtimoiy qoidalar kasbiy shakllanish darajasini baholashda muhim asoslar sifatida aks etadi va ular, o‘z navbatida, Davlat ta’lim standart mazmunida qayd etiladi. Ta’lim tizimi faoliyatini baholashda uning samaradorligi hamda pedagogik tizim rivoji bilan bog‘liq asosiy ko‘rsatkichlarini ajratib ko‘rsatish mumkin. Aynan ana shu ko‘rsatkichlar chaqiriqqacha harbiy taʼlim o‘qituvchining kasbiy shakllanish darajasini baholash mantig‘ini asoslab beradi. Jamiyatda ta’lim tizimini rivojlantirishning strategik yo‘nalishi – bu insonning turli sohalarida maqsadli mustaqil faoliyati asosida uning intellekt va ahloqiy rivojlanishidir [1-5]. Jahonning rivojlangan davlatlari qatori mamlakatimizda ham ta’limdagi islohotlar jarayonida mustaqil ta’limni rag‘batlantirish muhim yo‘nalish sifatida kelmoqda. Bo‘lajak chaqiriqqacha harbiy taʼlim o‘qituvchisining metodik kompetentligini shakllantirish pedagoglami tayyorlashdagi murakkab muammolar qatorida o‘ziga xos o‘rin tutadi. Ayniqsa ta’limni modernizatsiyalash bilanbog‘liqislohotlaming joriy bosqichida kasbiy pedagogik faoliyatga moslashish muammosi yanada yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Bo‘lajak chaqiriqqacha harbiy taʼlim o‘qituvchilarini amaliy, psixologik, metodik, tadqiqotchilik turlari bilan bir qatorda chaqiriqqacha harbiy tayyorgarlik o‘qituvchisini metodik kompetentligini shakllantirish bilan boyib bormoqda. Metodik kompetentlik tashxisi kasbiy shakllanishning mohiyatli xarakteristikalariga diagnostik, kommunikativlik, boshqaruv va proyektiv o ‘quvlar guruhlarini kiritish lozim [3-5].

Hozirgi kunda butun dunyo pedagogik jamoatchiligi tomonidan e’tirof etilayotgan taraqqiyot ta’lim modeli-bu kompetensiyalarni shakllantirishga yo‘naltirilgan ta’limdir. Chaqiriqqacha bo‘lgan o‘quvchi-yoshlar harbiy ta’lim sirlari bilan birga ajdodlar tomonidan to‘plangan bilim, odob, urf-odat, milliy-ma’naviy qadriyatlar va hayotiy tajriba asosida jamiyatda o‘zining munosib o‘rnini egallashi, bilim salohiyati va dunyoqarashining shakllanishida chaqiriqqacha harbiy ta’lim o‘qituvchisi, uning kasbiy tayyorgarligi muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, chaqiriqqacha bo‘lgan o‘quvchi-yoshlarda milliy armiyamiz talabidan kelib chiqqan holda yuqori darajadagi professional bilim va ko‘nikmalarni shakllantirish harbiy pedagogik faoliyat sohasining ustuvor vazifasi hisoblanadi. Buning uchun avvalo chaqiriqqacha harbiy ta’lim o‘qituvchilarining o‘zida yangicha bilim berish, o‘zining pedagogik va harbiy-professional malakasini doimo oshirib, xorijiy armiyalarning ilg‘or tajribalarini o‘zlashtirib borishi va ijodiy faoliyat bilan shug‘ullana olish ko‘nikmalari tarkib topgan bo‘lishi lozim. Bu muammoning qanchalik murakkabligi, xayotda zarurligini, muhim ahamiyat kasb etadi. Bo‘lajak harbiy ta’lim o‘qituvchilarining kasbiy tayorgarligi dastur doirasi bilangina cheklanib qolmasligi zarur, uning bilimi, mahorati ancha keng va chuqur bo„lmog„i lozim. Jumladan, hozirgi paytda ta’lim tizimi taraqqiyoti insonni bilimning turli sohalaridagi xilmaxil, mustaqil, maqsadga yo„naltirilgan faoliyat turlariga jalb qilish asosida intelektual va axloqiy kamolotini ta’minlashga qaratiladi. Bo‘lajak harbiy ta’lim o‘qituvchilarini kasbiy tayyorlash jarayonida o‘qituvchi kompetentligiga ham e’tibor qaratish lozim. Bo‘lajak harbiy ta’lim o‘qituvchilarining metodologik kompetentligi esa doimo izlanuvchan bo‘lishida, kasbiy va ijodiy kompetentlikni rivojlantirib borishda, loyhalash madaniyati va ularni innovatsion faoliyatda qo‘llay olishida ko‘rinadi. O‘zbekistonning kelajak ravnaqi bugungi yosh avlod tarbiyasining qanday bo‘lishi va to‘laqonli shakllanishiga bog‘liq. Mustaqil jamiyat e’tiqoddi, dili pok, ruhi komil insonlar tomonidan quriladi. Bu haqda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning “ta’lim va ilm-fan davlatning yoshlarga doir siyosatini amalga oshirish ta’limning yangi zamonaviy usullarini jumladan axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish” – deb ta’kidlashi ta’lim muassasalarida bir qator vazifalarni hal etish zarurligini ko‘rsatadi, hech shubhasiz, asosiy vazifaning qanday bajarilishi, talabalarimizga dastur miqyosidagi ta’limtarbiyaning singdirilishi yoki singdirilmasligi o‘qituvchilarga bog‘liq [2]. Demak, bo‘lajak chaqiriqqacha harbiy ta’lim o‘qituvchilarining bilim saviyasi, kasb mahorati, muomala madaniyati yuksak bo‘lishi hayotiy ehtiyoj, haqiqiy harbiy rahbar-yuksak madaniyat sohibi, chuqur bilim va puxta malakaga ega bo‘lishi lozim. Bo‘lajak chaqiriqqacha harbiy ta’lim o‘qituvchilarining nazariy va ilmiy saviyasi, metodik mahorati ham talab darajasida bo‘lishi lozim. Pedagogik-psixologik tayyorgarlik, mashg‘ulotlarni tashkil qilish va o‘tkazish mahorati Pedagog ta’lim-tarbiya jarayonida qo‘llaniladigan o‘qitish shakllarining pedagogik psixologik asoslari; psixodiagnostika usullaridan foydalanish; o‘qitish shakllarida o‘qitish metodlari va vositalaridan o‘rinli foydalana olish; ta’lim mazmuni, metodlari, vositalari va shakllarining uyg‘unligi, uzviyligini ta’minlay olish; pedagogik va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qo‘llashning nazariy va amaliy asoslarini egallagan bo‘lishi lozim. Tarbiyalashning usul va vositalarini egallaganlik Ma’naviy-ma’rifiy ishlarni tashkil etishda pedagog ilmiy-nazariy, ma’naviy-ma’rifiy, madaniy qadriyatlardan samarali foydalanish malakasiga ega bo‘lish, o‘qitish jarayonida yoshlar ongiga milliy g‘oyani singdirishning mazmuni, vositalari, metodlari va shakllarini Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish Pedagoglar informatika va axborot texnologiyalari asoslari, axborotlarni saqlash, qayta ishlash, tarqatish va namoyish qilishni bilishi, Microsoft Office dasturlari, jumladan Windows operatsion tizimida ishlay olishi, Microsoft Excel dasturiy muhitida jadvalli ma’lumotlarni qayta ishlash texnologiyasi, Internetning asosiy imkoniyatlari, Internetda axborot maydonlarini saralovchi Web saytlari haqida ma’lumotlar, Internetdan ma’lumot olish va ma’lumotlar kiritish texnologiyalarini bilishi, elektron pochta va undan foydalanish texnologiyalarini, dasturiy ta’minotning asosiy turlarini bilishi va foydalana olishi, fanlardan maxsus taqdimotlar va elektron resurslar tayyorlashi va qo‘llay olishi, ta’lim jarayonida amaliy masalalarni echishda axborot texnologiyalarini qo‘llash; masofaviy ta’lim elektron o‘quv-metodik bazasini yaratish va undan foydalana olishi lozim [3]. Xorijiy tillarni o‘zlashtirish Xorijiy tilda turli janrdagi (teleko‘rsatuv, radio eshittirish, e’lonlar, yangiliklar va h.) audio va video matnlarni eshitib, asosiy ma’nosini tushunib muhokama qila olish; har qanday og‘zaki nutqni tinglab tushunish; xorijiy tilda, tele suhbatlarni tushuna olish; kasbiy va shaxsiy qiziqishiga doir ma’ruzalar, prezentatsiyalar, nutqlarni tushuna olish. Respublikamizda pedagog kadrlar tayyorlash borasida etakchi oliy ta’lim muassasasi hisoblangan universitetimizda ta’lim va tarbiya mazmuni, innovatsion o‘quv-metodik majmualar va elektron ta’lim resurslari, o‘quv-moddiy baza yuksak ma’naviyatli, etuk pedagog shaxsini shakllantirishga qaratilmoqda.

Bo‘lajak chaqiriqqacha harbiy taʼlim o‘qituvchida metodik kompetentlikni shakllantirishning maqsadi kasbiy va shaxsiy rivojlanish jarayonida talabaning o‘z-o‘zini anglash, baholash va boshqarish kabi tarkibiy qismlami rivojlantirish va turli ta’lim muassasalarida ishlashga tayyorlash sanalsada, umumkasbiy va ixtisoslik fanlari asoslarini o‘rganish vazifalari quyidagilardan iborat bo‘lib, aniq pedagogik hamda ishlab chiqarish muammoli vaziyatlarda masalani ajratib olish va ularni hal qilish usuli sifatida pedagogik va texnik-texnologik tafakkurni rivojlantirish orqali amalga oshiriladi.

1409, 2021

THE ROLE OF A TEACHER IN COMMUNICATIVE ACTIVITIES

Рубрики: Педагогические науки, Психология и педагогика: проблемы и решения|Метки: , , , , , |

Автор(ы): Yulduz MAMUTOVA, Shakhnoza PIRNAZAROVA

The present article investigates teachers’ role, providing useful ideas to make the speaking lesson in EFL classroom as effective as possible. The responsibilities of establishing situations that teachers are charged with to promote communication in the target language are analyzed as well.

 

 

EFL teachers play a great role in organizing communicative activities. The main role of the teacher is to be facilitator of his or her students’ learning. The teacher is the manager of classroom activities. Teachers are charged with the responsibility of establishing situations likely to promote communication. The students are communicators, and they learn to communicate by speaking. In CLT, learning activities are selected according to the interests of the learner.

The goal of any language teaching course is, by and large, to enable students to use the language they learn in real-life situations. As stated in Freeman and Anderson, for teachers to succeed in this mission they must  introduce authentic language in classroom;  language functions together with the different structures through which they can be conveyed depending on different situations; and use the role-play technique where students are ascribed different social roles which they have to play in real-life situations.

It is clear that, with such principles, CLT methodology has marked a paradigm shift in the roles of both the learner and the teacher. Learners now have to work cooperatively and learn from their peers instead of individual learning, or from the teacher as highlighted in traditional approaches. They are now engaged in designing classroom activities and encouraged to develop a sense of “autonomous and life-long learning”.

Breen and Candlin summarized the roles of learners as follows:

“The role of learner as negotiator – between the self, the learning process, and the project of learning – emerges from and interacts with the role of joint negotiator within the group and within the classroom procedures and activities which the group undertakes. The implication for the learners is that they should contribute as much as they gain, and thereby learn in an interdependent way”.

Teachers, on the other hand, are now expected to act as facilitators, advisors and monitors during classroom activities. In other words, the teacher now is seen as “a guide on the side”; he intervenes only when students are facing some difficulties with either the content or the design of classroom activities. Instead of being the correct model of the target language and having a negative attitude towards learner’s erroneous output, the teacher now has to develop a positive tendency towards errors. They are considered an indication of learner’s language development. The teacher can rely on these errors to determine the learners’ level and design appropriate communicative activities accordingly. For these activities to be meaningful they must be based on real-life situations; they must also include communicative features namely: information gaps (i.e., activities where students seek to get a piece of information which they do not know), choice (i.e., activities where students have to choose the appropriate way to express themselves depending on the situation) and feedback (i.e., activities where students get feedback on their output). During classroom activities, teachers can also act as an independent communicator and be a member of the whole group.

Richards and Rodgers identified three main roles ascribed to the teacher within the CLT framework. The teacher is seen as a need analyst, a counselor and a group process manager. First, he is a need analyst in that he is required to determine and respond to learners’ language needs. This can be done either by individual conversations with students or by administering needs assessments. Second, the teacher acts as a counselor and a facilitator who is expected to exemplify the communicative process through the use of confirmation and feedback. Third, the teacher is expected to act as a group manager. CLT guidelines suggest that during communicative activities the teacher monitors, manages and advises students but never intervenes to correct or supply information gaps; this is done later when the focus is on accuracy.

Breen and Candlin summarized the roles of the teacher within CLT as follows:

The teacher has two main roles: the first role is to facilitate the communication process between all participants in the classroom, and between these participants and the various activities and texts. The second role is to act as an independent participant within the learning-teaching group. The latter role is closely related to the objectives of the first role and arises from it.

Widdowson observes that the “natural” way of acquiring a language is slow and inefficient and the purpose of language teaching is to make this process fast and simple. He suggests that language teachers need to assist learners by providing them with frameworks, patterns and rules to develop their communicative language skills. He recommends the use of lexical phrases in language teaching, as they are pragmatic and functional and have a clearly defined role, so they guide students in the flow of conversation and assist them in conveying meaning.

The teacher also has the duty of structuring classrooms in a manner that motivates students. He or she should focus on both extrinsic and intrinsic motivation. Discussing topics of genuine interest for learners is a useful tool for maintaining and increasing learner motivation. It is important that learners discuss topics of genuine interest to them while learning and practicing in English. The teacher is also charged with the responsibility of creating a conductive classroom environment. Learners’ communicative skills can be developed if they are motivated and provided an opportunity to express their identity and relate their feelings to the people around them. They should feel secure and valuable as individuals in their learning atmosphere because a secure learning atmosphere fosters growth of interpersonal relationships between learners themselves and between the learner and the teacher thereby making the class atmosphere safe, encouraging, and accommodating.

Hendrickson believes that CLT should include activities that are interesting to the learners and challenge their linguistic abilities while at the same time, capturing their imagination and motivating them to continue to acquire and use foreign language beyond the textbook and classroom. Language teachers should provide diverse, interesting and abundant communicative activities. Language teachers assist learners in developing their communicative ability and help them to express themselves and understand others in social settings.

It is observed that the communicative approach puts emphasis on listening, which implies an active will to try to understand others. In summary, the role of the teacher as one of listener rather than speaker comes out in CLT. The teacher should be a patient listener, and it is the basic requirement. Since teachers talk less and listens more, they become active facilitators of their students’ learning. The teacher sets up the exercise, but because the students‟ performance is the goal, the teacher must step back and observe, sometimes acting as referee or monitor. A classroom during a communicative activity is far from quiet. The students do most of the speaking, and frequently the scene of a classroom during a communicative exercise is active.

Because of the increased responsibility to participate, students may find they gain confidence in using the target language in general. Students are more responsible managers of their own learning. CLT enhances listening and speaking through interactive tasks such as role-play, public speaking, dictation, debates, among others. These activities imply learner-centered lessons where the learners perform most of the tasks leaving the teacher as a facilitator.

Conclusion

To sum up, teachers take an important part in developing students’ language skills through organizing communicative activities. They may act as facilitators, monitors, analyst, manager, motivator, and guide not fully controlling the activities, but giving directions when learners face difficulties.

Нужно индивидуальное решение?

Если у вас есть вопросы вы можете связаться с нами через форму обратной связи.

Чем мы можем помочь?